Rrokaqiej të projektuar nga arkitektë me famë botërore, resorte luksoze përgjatë bregdetit jonian dhe qindra leje ndërtimi të miratuara gjatë viteve të fundit janë bërë simboli i modelit të zhvillimit që qeveria shqiptare e promovon si një histori suksesi ekonomik.
Tirana ka pësuar një transformim rrënjësor të peizazhit të saj urban, ndërsa Riviera Shqiptare po konsolidohet si një nga destinacionet turistike luksoze në ngritje në Mesdhe. Por, a përfaqëson kjo të gjithë panoramën?
Sipas qeverisë, ky zhvillim nxit rritjen ekonomike dhe dëshmon aftësinë e Shqipërisë për të tërhequr investitorë ndërkombëtarë. Arkitektë të njohur, si italiani Stefano Boeri, kanë firmosur projekte të rëndësishme në kryeqytet, ndërsa investime të mëdha – përfshirë ato të lidhura me Jared Kushner, dhëndrin e presidentit amerikan Donald Trump, në ishullin e Sazanit dhe zonën e Zvërnecit – janë paraqitur si dëshmi e besimit ndërkombëtar ndaj ekonomisë shqiptare.
Megjithatë, prej kohësh kjo narrativë bashkëjeton me një tjetër, shumë më skeptike. Ekonomistë, organizata të shoqërisë civile dhe media investigative kanë ngritur vazhdimisht pikëpyetje mbi burimin e kapitaleve që ushqejnë këtë bum ndërtimor.
Dyshimet se sektorët e ndërtimit dhe pasurive të paluajtshme mund të përdoren për pastrim parash nuk janë të reja. Ato janë trajtuar në raporte ndërkombëtare, analiza ekonomike dhe hetime të shumta, por rrallëherë janë shoqëruar me procedime penale konkrete.
Së fundmi, megjithatë, disa prej këtyre dyshimeve të kahershme kanë hyrë në fazën e hetimeve zyrtare. Gjatë muajve të fundit, Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) ka ndërmarrë operacione kundër rrjeteve të dyshuara kriminale, duke sekuestruar pasuri me vlerë të konsiderueshme.
Edhe pse procedimet janë ende në zhvillim dhe përgjegjësia penale nuk është provuar nga gjykatat, këto raste përfaqësojnë herët e para kur dyshimet e ngritura prej vitesh ndaj sektorit të ndërtimit po hetohen zyrtarisht.
Tirana, qyteti i rrokaqiejve
Ndërkohë, Tirana është shndërruar në qytetin e rrokaqiejve. Brenda pak vitesh, dhjetëra ndërtesa shumëkatëshe kanë ndryshuar rrënjësisht siluetën e kryeqytetit. Ndryshe nga shumë kryeqytete evropiane, ku rrokaqiejt përqendrohen në zona të posaçme biznesi, në Tiranë ato janë shpërndarë pothuajse në të gjitha zonat kryesore urbane: rreth Sheshit Skënderbej, pranë Liqenit Artificial, në ish-Bllok, përgjatë bulevardit kryesor dhe madje edhe në lagje të konsoliduara banimi.
Një aspekt thelbësor i këtij transformimi nuk lidhet vetëm me vetë projektet, por edhe me mekanizmin institucional që ka mundësuar miratimin e tyre. Sipas analizës sime për Citizens.al, Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit (KKTU) ka luajtur një rol qendror në riformësimin e peizazhit të kryeqytetit, duke miratuar të paktën 139 projekte rrokaqiejsh gjatë dekadës së fundit.
Ky këshill, i drejtuar nga Kryeministri, është kritikuar vazhdimisht për përqendrimin e një pushteti të jashtëzakonshëm vendimmarrës në një organ të vetëm, duke lejuar shpesh zhvillime që tejkalojnë parametrat e planeve zyrtare urbanistike të qytetit.
Hetimi evidenton gjithashtu mungesë transparence lidhur me shumë prej këtyre vendimeve, pasi një numër i konsiderueshëm lejesh nuk janë publikuar ose janë bërë publike me vonesë. Si pasojë, një pjesë e madhe e zgjerimit vertikal të Tiranës është zhvilluar përmes një procesi që mbetet vetëm pjesërisht i dukshëm për publikun.
Debati nuk kufizohet vetëm te estetika urbane. Urbanistë dhe organizata të shoqërisë civile kanë kritikuar prej kohësh reduktimin e hapësirave publike, rritjen e dendësisë së ndërtimit dhe devijimet nga planet urbanistike të miratuara.
Në disa raste janë ngritur shqetësime se projekte të caktuara tejkalojnë parametrat e përcaktuar në dokumentet zyrtare të planifikimit, duke ngritur pikëpyetje mbi zbatimin e ligjit.
Një investigim i realizuar dy vite më parë nga televizioni MCN analizoi konsumin e energjisë elektrike në disa prej kullave të reja në Tiranë dhe konstatoi se një numër i konsiderueshëm apartamentesh rezultonin kryesisht të pabanuara.
Edhe pse kjo nuk përbën provë për veprimtari të paligjshme, gjetjet ngritën pikëpyetje mbi funksionin real të një pjese të tregut imobiliar, ku investimet mund të shërbejnë më shumë për qëllime financiare sesa për përdorim banimi.
Zhvillimi, tokat dhe investimet strategjike në bregdetin jugor
Një dinamikë e ngjashme po zhvillohet edhe përgjatë bregdetit shqiptar. Riviera Joniane është kthyer në laboratorin kryesor të projekteve të turizmit luksoz, ndërsa qeveria e paraqet këtë transformim si një motor të rëndësishëm të zhvillimit ekonomik. Megjithatë, këto projekte kanë ngjallur kundërshtime të forta nga komunitetet lokale dhe organizatat mjedisore, veçanërisht në zonat e mbrojtura. Një hetim i Citizens.al në vitin 2023 zbuloi se, përmes Ligjit për Investimet Strategjike, shteti shqiptar ka vënë në dispozicion rreth 5.8 milionë metra katrorë tokë për projekte të ndryshme bregdetare.
Edhe pse ligji u konceptua për të tërhequr investime të huaja, një pjesë e konsiderueshme e projekteve të miratuara u përkasin kompanive vendase, disa prej të cilave janë përmendur në raportime për lidhje të dyshuara me struktura të pushtetit politik dhe ekonomik, si edhe për përfitimin e tokave publike.
Në këtë kuadër përfshihen projekte të rëndësishme turistike si Green Coast në Palasë, së bashku me zhvillime të tjera në shkallë të gjerë në jug të Shqipërisë dhe në zonat ishullore. Këto projekte janë bërë pjesë e një debati më të gjerë mbi mënyrën se si administrohen tokat publike dhe zonat e mbrojtura, si dhe mbi përfituesit realë të këtij modeli zhvillimi.
Në qendër të këtij debati qëndron një pyetje themelore: a përfaqëson modeli aktual i zhvillimit në Shqipëri një rritje ekonomike të qëndrueshme, apo një përqendrim kapitalesh në projekte të mëdha me transparencë të kufizuar mbi pronësinë dhe burimet e financimit?
Nga pastrimi i parave te sektori i ndërtimit?
Paralelisht me debatin publik, hetimet e SPAK-ut kanë hapur një perspektivë tjetër: lidhjen e mundshme mes rrjeteve ndërkombëtare të narkotrafikut dhe investimeve në sektorët e ndërtimit, pasurive të paluajtshme dhe turizmit.
Një nga rastet më domethënëse është ai i njohur si hetimi “Aruba Corporation”, i raportuar nga Reporter.al dhe media të tjera. Në kuadër të këtij hetimi, SPAK ka lëshuar urdhër-arreste dhe ka sekuestruar pasuri në lidhje me një rrjet të gjerë ndërkombëtar të trafikut të kokainës dhe pastrimit të parave.
Sipas materialeve hetimore të cituara nga mediat, pjesëtarët e këtij rrjeti kriminal diskutonin mundësi investimi në Shqipëri, përfshirë projekte të zhvillimit urban dhe pasurive të paluajtshme.
Hetimi përshkruan një skemë të përsëritur: të ardhurat nga narkotrafiku dyshohet se futeshin në ekonominë formale përmes blerjes së tokave, investimeve në ndërtim dhe projekteve turistike, duke i transformuar gradualisht fondet e paligjshme në pasuri me pamje të ligjshme.
Në një tjetër rast të raportuar nga Citizens.al, SPAK vendosi masa sigurie ndaj disa sipërmarrësve që operojnë në sektorët e ndërtimit dhe pasurive të paluajtshme, mes tyre edhe Ilir Shtufi, në lidhje me dyshime për lidhje mes rrjeteve të narkotrafikut dhe flukseve të investimeve.
Sipas këtyre burimeve, Shtufi lidhet me projekte të mëdha ndërtimi kullash në Tiranë, përfshirë zhvillime të rëndësishme urbane në zona qendrore dhe kompani aktive në tregun e ndërtimit.
Hetimi fokusohet në mënyrën se si financohen këto projekte, si organizohet struktura e pronësisë përmes rrjeteve të ndërlidhura të kompanive dhe si qarkullon kapitali përmes transaksioneve të shumta – nga investimi fillestar deri te ndërtimi dhe shitja e objekteve.
Një tjetër element i rëndësishëm në dosjet hetimore është përfshirja e projekteve të zhvillimit bregdetar në analizën financiare më të gjerë, përfshirë Green Coast dhe investime të tjera në jug të Shqipërisë.
Këto projekte nuk paraqiten si objekt akuze në vetvete, por si pjesë e analizës së investimeve në toka, ndërtim dhe turizëm, të cilat mund të jenë përdorur si mjete për integrimin e kapitaleve me origjinë të paqartë në ekonominë formale.
Sipas skemës hetimore të SPAK-ut, modeli nën shqyrtim ndjek shpesh të njëjtën logjikë: blerjen ose kontrollin e tokave në zona me vlerë të lartë, fragmentimin e pronësisë përmes strukturave të ndërlikuara korporative dhe më pas zhvillimin e projekteve të mëdha që rrisin ndjeshëm vlerën e aseteve.
Një model zhvillimi nën vëzhgim
Këto hetime nuk japin ende përfundime përfundimtare mbi natyrën e zhvillimit urban në Shqipëri. Ato janë ende në proces dhe çdo përgjegjësi penale duhet të provohet përpara gjykatës. Megjithatë, ato po ndryshojnë mënyrën se si interpretohet transformimi urban i vendit.
Sektori i ndërtimit nuk shihet më vetëm si simbol i rritjes ekonomike dhe modernizimit, por edhe si një fushë ku transparenca financiare, strukturat e pronësisë dhe origjina e kapitaleve po i nënshtrohen një vëmendjeje gjithnjë e më të madhe.
Në këtë kuptim, pyetja kryesore nuk është më vetëm sa ndërtohet në Shqipëri, por kush e financon këtë transformim dhe përmes cilëve kanale financiare qarkullon ky kapital./ Përshtati “Pamfleti” nga “Balcani Caucaso”
