“Ne duhet t’i japim vlerë të vërtetë mjedisit dhe të shkojmë përtej Produktit të Brendshëm Bruto si një masë e progresit dhe mirëqenies njerëzore. Le të mos harrojmë se kur shkatërrojmë një pyll, po krijojmë PBB. Kur peshkojmë tepër, po krijojmë PBB”.
Ky ishte paralajmërimi i Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara, Antonio Guterres. Ai thotë se ekonomia globale duhet të shkojë përtej mbështetjes në produktin e brendshëm bruto (PBB) si masë kryesore e suksesit. Ai kritikoi se modelet aktuale ekonomike po shpërdorojnë burimet dhe po çojnë në katastrofë mjedisore.
Kjo thirrje e Sekretarit të Përgjithshëm vjen pasi OKB-ja organizoi një takim me emra të njohur të ekonomisë botërore. Guterres tha se e ardhmja e njerëzimit kërkon një rishikim urgjent të “sistemeve ekzistuese financiare” në botë, pasi sistemet aktuale po e çojnë planetin në prag të katastrofës.
Për dekada me radhë, qeveritë i kanë dhënë përparësi rritjes së matur nga PBB-ja si qëllimi kryesor ekonomik. Megjithatë, kritikët argumentojnë se rritja e pakufizuar dhe e padiferencuar në një planet me burime të kufizuara po nxit jo vetëm krizën klimatike dhe atë mjedisore, por edhe rritjen e pabarazisë.
“Të shkosh përtej Produktit të Brendshëm Bruto ka të bëjë me matjen e gjërave që kanë vërtet rëndësi për njerëzit dhe komunitetet e tyre. PBB-ja na tregon koston e gjithçkaje dhe vlerën e asgjëje. Bota jonë nuk është një korporatë gjigante. Vendimet financiare duhet të bazohen në më shumë sesa një pamje të përgjithshme të fitimit dhe humbjes”.
Në janar, OKB-ja mbajti një konferencë në Gjenevë me temë “Përtej PBB-së”, ku morën pjesë ekonomistë nga e gjithë bota, përfshirë laureatin e Çmimit Nobel Joseph Stiglitz, ekonomistin indian Kaushik Basu dhe eksperten e kapitalit Nora Lustig. Ata janë pjesë e një grupi të ngritur nga Guterres, i cili është ngarkuar me detyrën e hartimit të një paneli të ri matjesh të suksesit ekonomik që merr parasysh “mirëqenien njerëzore, qëndrueshmërinë dhe barazinë”.
Një raport i publikuar nga grupi në fund të vitit të kaluar argumentoi se, ndërsa bota përballej me tronditje të përsëritura globale gjatë dy dekadave të fundit, nevoja për një transformim ekonomik ishte bërë gjithnjë e më urgjente, nga kriza financiare e vitit 2008 deri te pandemia Covid-19.
Pjesë nga raporti
“Pothuajse një shekull më parë, laureati i Çmimit Nobel Simon Kuznets, i konsideruar përgjithësisht si babai i Llogarive Kombëtare dhe matjes së PBB-së, vërejti: ‘Mirëqenia e një kombi vështirë se mund të nxirret nga një matje e të ardhurave kombëtare.’ Njëzet e pesë vjet më parë, laureati i Çmimit Nobel Amartya Sen e çoi më tej këtë mendim: ‘Jetët njerëzore dëmtohen dhe pakësohen në të gjitha llojet e mënyrave të ndryshme, dhe detyra e parë është të pranohet se privimet e llojeve shumë të ndryshme duhet të akomodohen brenda një kuadri të përgjithshëm gjithëpërfshirës.’ Urgjenca për të adresuar kufizimet e PBB-së si një masë e mirëqenies është intensifikuar gjatë dy dekadave të fundit. Bota është përballur me kriza të ndërlidhura: Recesioni i Madh; pandemia COVID-19; kriza e trefishtë planetare e ndryshimeve klimatike, humbja e biodiversitetit dhe ndotja; pabarazitë e mëdha; dhe ndryshimi i shpejtë teknologjik që do të përmbysë tregjet e punës në afatshkurtër dhe afatgjatë.”
Raporti thotë më tej se këto ngjarje u përkeqësuan nga “kriza e trefishtë planetare e ndryshimeve klimatike, humbjes së biodiversitetit dhe ndotjes” dhe, përveç kësaj, paralajmëroi se ndryshimi i shpejtë teknologjik po përmbyste tregjet e punës dhe po përkeqësonte pabarazinë në rritje.
Profesor Kaushik Basu, i cili bashkëkryesoi grupin e OKB-së së bashku me Lustig, tha:
“Kombet janë aq të bllokuara në lojën e mposhtjes së kombeve të tjera për sa i përket matjes së Produktit të Brendshëm Bruto, saqë mirëqenia e qytetarëve të zakonshëm dhe qëndrueshmëria po injorohen. Nëse të gjitha të ardhurat e reja grumbullohen për disa individë dhe PBB-ja rritet, të gjithë qytetarët pritet të brohorasin. Kjo po ushqen hipernacionalizmin, pabarazinë dhe polarizimin”.
Ekspertja e kapitalit Lustig tha se PBB-ja nuk ishte “projektuar kurrë për të matur progresin njerëzor, megjithatë ajo mbetet pika kryesore e suksesit”.
“Rritja ekonomike mund të bashkëjetojë me varfërinë, përjashtimin, dhunën dhe shkeljet serioze të të drejtave të njeriut, rezultate që mbeten kryesisht të padukshme në llogaritë ekonomike konvencionale. Qëllimi i grupit nuk është të zëvendësojë PBB-në, por ta plotësojë atë, duke ndihmuar qeveritë dhe publikun të vlerësojnë nëse zhvillimi po përmirëson vërtet mirëqenien njerëzore, po përparon barazinë dhe po mbron qëndrueshmërinë tani dhe për brezat e ardhshëm”, shprehet Nora Lustig, eksperte kapitali.
Iniciativa e OKB-së vjen duke parë modelet aktuale ekonomike, teksa bëjnë thirrje njëzëri se janë thelbësisht të gabuara, sepse nuk arritën të marrin në konsideratë ndikimin e goditjeve klimatike, siç janë fatkeqësitë ekstreme të motit.
Jason Hickel, një ekspert i politikave ekonomike, autor dhe mbështetës kryesor i shkollës së mendimit të de-rritjes, thotë se këto ide po fitojnë terren. Ai përmendi një sondazh të kohëve të fundit që zbuloi se 73% e gati 800 studiuesve të politikave klimatike në të gjithë botën mbështesin qëndrimet pas-rritjes. Ai, pavarësisht se u shpreh pro thirrjes së Guterres për të shkuar përtej PBB-së, nënvizoi se kjo në vetvete nuk do të ishte e mjaftueshme.
“Kërkohet një ndryshim më i thellë i sistemit. Në mënyrë specifike, ne duhet të demokratizojmë kontrollin mbi prodhimin, gjë që mund të na mundësojë të ndryshojmë atë që prodhojmë dhe për kë. Dominimi i PBB-së nuk është një aksident, ai ndodh sepse PBB-ja mat atë që është e vlefshme për kapitalin. Është struktura e kapitalizmit që në fund të fundit duhet të kapërcehet”, shprehet Jason Hickel, ekspert i politikave ekonomike.
Në raportin e Grupit Ndërqeveritar të Punës të Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimatike detajohet se klima e Tokës dhe ekosistemet nuk do të pësonin dëme të mëdha nëse udhëheqësit botërorë do të gjenin një zgjidhje për të kufizuar në të ardhmen ngrohjen e shkaktuar nga njeriu në gjysmë grade Celsius, në periudhën 2030–2052, në vend të objektivit prej 1 grade, për të cilin është rënë dakord në shkallë botërore.
Disa nga përfitimet e kufizimit të ngrohjes globale drejt objektivit më të ulët lidhen me përmirësimin e jetës së më shumë se gjysmës së njerëzve që vuajnë nga mungesa e ujit, si dhe me uljen e vdekjeve të shkaktuara nga nxehtësia, smogu dhe sëmundjet ngjitëse. Gjithashtu, kufizimi i ngrohjes globale do të parandalonte shkrirjen e pakthyeshme të akullit në Antarktidën Perëndimore dhe do të mbronte shumicën e shkëmbinjve koralorë në botë nga zhdukja.