Fundjava e gjen Iranin në një nga momentet më të tensionuara të ditëve të fundit. Protestat antiqeveritare pritet të përshkallëzohen, pavarësisht përpjekjeve të autoriteteve për t’i vënë ato nën kontroll përmes paralajmërimeve të forta, ndërprerjeve të internetit dhe forcës së sigurisë në rrugë.
Që prej së premtes në mbrëmje, kryeqyteti Teheran dhe disa qytete të tjera kaluan natën e dytë radhazi në errësirë pothuajse totale, ndërsa mijëra njerëz dolën masivisht në rrugë.
Si nisën protestat dhe pse po përshkallëzohen?
Protestat shpërthyen në fund të dhjetorit 2025 si revoltë kundër krizës ekonomike dhe zhvlerësimit të fortë të monedhës vendase. Por me kalimin e ditëve, ato janë shndërruar në një lëvizje më të gjerë kundër regjimit të Ali Khamenei.
Sloganet kundër pushtetit janë bërë gjithnjë e më të drejtpërdrejta, ndërsa zemërimi popullor është ushqyer nga dhuna e forcave të sigurisë dhe mungesa e perspektivës ekonomike. Në rrjete sociale dhe në rrugë, turmat bërtasin: ‘vdekje diktatorit’ dhe ‘çohuni për të drejtat tuaja’.
Ekonomia e vendit ka qenë nën një presion të fortë prej vitesh, kryesisht si rezultat i sanksioneve amerikane dhe evropiane të vendosura për të mbajtur nën fre ambiciet bërthamore të Iranit. Në qershor të 2025-ës, një luftë 12-ditore me Izraelin i shteroi më tej burimet financiare të Iranit.
Ndërsa monedha vendase po zhvlerësohet shumë ndaj dollarit, inflacioni u rrit më tej duke përbërë shkëndijen e protestave ku u bashkuan për herë të parë tregtarë dhe studentë.
Si po reagojnë autoritetet iraniane?
Në fillimet e protestave, qeveria u tregua vullnetmirë për t’i dëgjuar protestuesit dhe kërkesat e tyre. Madje, autoritetet planifikuan që të paguanin qytetarët me 7 dollarë në muaj si ndihmë financiare. Presidenti Masoud Pezeshkian i ka njohur shqetësimet e popullatës si legjitime por ka apeluar kundër dhunës. Për të zbutur turmat, presidenti emëroi edhe një governator të ri të Bankës Qendrore.
Por duket se këto masa nuk kanë pasur efekt, duke i detyruar autoritetet të marrin hapa më të ashpra për të nënshtruar protestuesit.
Forcat e armatosura iraniane kanë paralajmëruar se do të mbrojnë “pronën publike dhe infrastrukturën strategjike të vendit”, duke sinjalizuar një prani të shtuar të sigurisë për fundjavën.
Udhëheqësi suprem, Ali Khamenei, është shfaqur sfidues në një fjalim televiziv, duke deklaruar se qeveria “nuk do të tërhiqet” dhe duke i quajtur protestuesit “vandalë që duan t’i bëjnë qejfin Donald Trumpit”.
“Republika Islamike erdhi në pushtet përmes gjakut të qindra mijëra njerëzve të nderuar dhe nuk do të zbrapset nga ata që e mohojnë këtë,” deklaroi ai.
Çfarë po ndodh në spitale?
Situata shëndetësore po bëhet gjithnjë e më alarmante. Një mjek dhe një infermier nga dy spitale të ndryshme i thanë BBC-së se repartet e urgjencës janë të mbingarkuara dhe nuk kanë kapacitete për të përballuar numrin e madh të të plagosurve.
Sipas tyre, shumica e të plagosurve kanë dëmtime nga armë zjarri, veçanërisht në kokë dhe sy – një detaj që rrit shqetësimin për përdorimin e forcës vdekjeprurëse ndaj protestuesve.
Sa është bilanci i viktimave?
Sipas Human Rights Activist News Agency (HRANA), që nga 28 dhjetori:
Organizata Iran Human Rights, me seli në Norvegji, raporton për të paktën 51 viktima, nëntë prej tyre fëmijë ndërsa BBC Persian ka verifikuar identitetin e 26 personave të vrarë.
Si ka reaguar komuniteti ndërkombëtar?
Irani ka akuzuar Shtetet e Bashkuara se po nxisin dhunën, përmes një letre drejtuar Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Zëdhënësi i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, Stéphane Dujarric, deklaroi se Kombet e Bashkuara janë “thellësisht të shqetësuara” nga humbja e jetëve njerëzore.
Në një deklaratë të përbashkët, Emmanuel Macron, Keir Starmer dhe Friedrich Merz i bënë thirrje Iranit të respektojë lirinë e shprehjes dhe të drejtën për protesta paqësore.
Po SHBA-të, çfarë qëndrimi mbajnë?
Presidenti amerikan Donald Trump ka paralajmëruar se SHBA mund të ndërhyjë nëse qeveria iraniane përdor forcë ndaj protestuesve, edhe pse mbetet e paqartë se sa dhe si do t’i përmbahet paralajmërive.
Nga ana tjetër, Reza Pahlavi, djali i shahut të fundit të Iranit, i ka cilësuar protestat “madhështore” dhe ka bërë thirrje për protesta të tjera të synuara, duke deklaruar se po përgatitet të kthehet në vend.