Nga Ilir Beqaj
Projektndryshimet e Kodit të Procedurës Penale, të paraqitura për konsultim publik, i cili ka përfunduar më 28 tetor 2026, përmbajnë një ndërhyrje me rëndësi të veçantë në nenin 332/d, i cili rregullon ndryshimin e akuzës gjatë seancës paraprake.
Në pamje të parë, ndryshimi mund të duket teknik dhe me interes kryesisht për profesionistët e së drejtës. Në të vërtetë, ai prek marrëdhënien ndërmjet gjykatës dhe prokurorisë në formulimin e akuzës, kufijtë e ndërhyrjes së gjykatës dhe garancitë e personit ndaj të cilit ushtrohet ndjekja penale.
Propozimi përmban dy risi që meritojnë vlerësim pozitiv:
• detyrimin e gjykatës për të arsyetuar plotësisht dhe konkretisht ftesën për korrigjimin ose saktësimin e akuzës; dhe
• parashikimin e shprehur të pavlefshmërisë së aktit në rast shkeljeje.
Megjithatë, ai lë të pazgjidhur një problem thelbësor: nuk përcakton se si duhet të veprojë prokurori kur pranon ftesën e gjykatës.
1. Çfarë parashikon sot Kodi i Procedurës Penale?
Kur gjatë seancës paraprake del se cilësimi juridik i faktit është i gabuar, ose kur akuza nuk është formuluar në mënyrë të qartë dhe të saktë, gjykata fton prokurorin që të bëjë korrigjimet ose saktësimet e nevojshme. Në rast se prokurori nuk vepron, gjykata vendos t’i kthejë aktet. Ky vendim i njoftohet drejtuesit të prokurorisë.
Dispozita i njeh gjykatës një kompetencë të rëndësishme gjatë seancës paraprake. Kjo kompetencë duhet kuptuar në raport me funksionin e seancës paraprake, atë të kontrollit gjyqësor mbi kushtet për kalimin e çështjes në gjykim, dhe jo atë të zëvendësimit të prokurorit në ushtrimin e funksionit të akuzës.
Akuza përcakton faktin penal për të cilin një person duhet të përgjigjet, cilësimin juridik të tij dhe kufijtë brenda të cilëve organizohet mbrojtja. Ndërhyrja e gjykatës duhet të jetë e kufizuar nga ligji, e kontrollueshme dhe e arsyetuar.
2. Risia e parë: detyrimi për arsyetimin e plotë dhe konkret të ftesës
Në ndryshimet e propozuara të Kodit të Procedurës Penale, në pikën ekzistuese 3 shtohet fjalia:
“Me ftesën, gjykata është e detyruar të arsyetojë në mënyrë të plotë dhe konkrete, referuar objektit të hetimit/akuzës, provave dhe akteve të fashikullit se cilat janë shkaqet e faktit dhe të ligjit që vërtetojnë se cilësimi juridik i faktit është i gabuar ose se akuza nuk është formuluar qartë dhe saktë.”
Ky është një përmirësim i rëndësishëm. Formulimi aktual nuk përmban një kërkesë të posaçme për mënyrën e arsyetimit të ftesës. Projektligji përcakton jo vetëm detyrimin, por edhe përmbajtjen e tij: objektin e hetimit dhe të akuzës, provat dhe aktet përkatëse, si dhe shkaqet faktike e ligjore të gabimit apo paqartësisë.
Veçanërisht i rëndësishëm është formulimi “Me ftesën”. Gjykata duhet të arsyetojë kur fton prokurorin, jo në një moment të mëvonshëm, pasi ai të ketë vepruar dhe çështja të jetë dërguar në gjyq. Arsyetimi i mëvonshëm nuk përmbush të njëjtin funksion si arsyetimi që shoqëron ndërhyrjen.
Prokurori duhet të dijë përse gjykata e konsideron të gabuar cilësimin juridik; i pandehuri dhe mbrojtja duhet të njohin bazën e ndërhyrjes dhe të kenë mundësi të mbrojnë qëndrimin e tyre. Detyrimi i përgjithshëm për arsyetim nuk lind për herë të parë nga projektligji. Risia është konkretizimi i tij për këtë ftesë dhe përcaktimi i momentit të arsyetimit.
3. Risia e dytë: pavlefshmëria e aktit
Në ndryshimet e propozuara të Kodit të Procedurës Penale shtohet edhe pika 5, me përmbajtjen si vijon:
“Shkelja e parashikimeve të këtij neni sjell pavlefshmërinë e aktit, të konstatueshme edhe kryesisht.”
Një detyrim procedural duhet të shoqërohet me mekanizma që garantojnë respektimin e tij. Pika e re 5 synon t’i japë dispozitës një sanksion të shprehur. Nëse gjykata nuk e arsyeton ftesën sipas kërkesave të reja, shkelja përfshihet në fushën e zbatimit të pavlefshmërisë. “E konstatueshme edhe kryesisht” do të thotë se konstatimi nuk varet domosdoshmërisht nga iniciativa e palëve.
Regjimi i plotë i pavlefshmërisë dhe efektet mbi aktet e mëvonshme duhet të interpretohen në harmoni me dispozitat e përgjithshme të Kodit. Megjithatë, drejtimi i ndryshimit është i qartë: detyrimi procedural shoqërohet me pasojë juridike të shprehur.
4. Ajo që projektligji ende nuk rregullon: si duhet të veprojë prokurori?
Në të dy versionet, atë aktual dhe atë të propozuar, ekziston e njëjta mangësi. Ligji parashikon se gjykata fton prokurorin të bëjë korrigjimet ose saktësimet e nevojshme dhe se, nëse ai nuk vepron, gjykata kthen aktet. Por nuk përcakton shprehimisht mënyrën se si duhet të veprojë prokurori kur pranon ftesën.
A duhet të nxjerrë një vendim të veçantë?
A duhet të ndryshojë aktin e akuzës?
A duhet të paraqesë kërkesë të ndryshuar për dërgimin e çështjes në gjyq?
A mjafton një deklarim verbal në seancë?
A mund t’i drejtojë gjykatës një shkresë, informacion ose relacion ku thjesht pranon ftesën dhe ndryshon cilësimin juridik?
Si i komunikohet të pandehurit akuza e ndryshuar dhe si garantohet përgatitja e mbrojtjes?
Pika 3 nuk jep përgjigje të shprehur. Kjo krijon rrezikun që prokurori ta konsiderojë veten të lirë të zgjedhë formën e veprimit sipas vlerësimit të tij. Por mungesa e një ndalimi të shprehur nuk është e barasvlershme me autorizimin ligjor për të vepruar në çdo formë.
5. Taksativiteti i procedurës penale dhe kufijtë e lirisë së prokurorit
Procedura penale nuk mund të funksionojë mbi parimin se organi procedues mund të zgjedhë lirisht çdo formë veprimi që ligji nuk e ka ndaluar shprehimisht. Prokuroria dhe gjykata ushtrojnë kompetenca publike, të cilat duhet të kenë bazë ligjore dhe të realizohen sipas rregullave procedurale.
Parimi i ligjshmërisë procedurale dhe karakteri taksativ i kompetencave dhe formave të përcaktuara nga ligji synojnë të shmangin arbitraritetin. Kjo nuk do të thotë se çdo hollësi teknike duhet të shkruhet në një dispozitë më vete: Kodi interpretohet si tërësi dhe rregullat e përgjithshme mund të plotësojnë ato të posaçme. Por organi procedues nuk mund të krijojë vetë një formë që zëvendëson garancitë ligjore të formulimit, ndryshimit dhe komunikimit të akuzës.
Një shkresë e thjeshtë, një informacion apo deklarim dakordësie nuk bëhen automatikisht akte të rregullta të ndryshimit të akuzës vetëm sepse prokurori i ka emërtuar ose trajtuar si të tilla. Duhet të shqyrtohen kompetenca, përmbajtja, forma e kërkuar, komunikimi dhe respektimi i mbrojtjes.
6. Vetë neni 332/d dëshmon se mënyra e ndryshimit mund të rregullohet
Pika 1 e nenit aktual 329/c përcakton:
“Kur gjatë seancës paraprake fakti del ndryshe nga ç’është përshkruar në kërkesën për dërgimin e çështjes në gjyq, rezulton një vepër tjetër penale, sipas shkronjës “b”, të paragrafit 1, të nenit 79, apo del një rrethanë rënduese që nuk është përmendur, prokurori ndryshon akuzën dhe ia komunikon të pandehurit të pranishëm.”
Në këtë pikë, ligjvënësi nuk është mjaftuar me formulën “prokurori ndryshon akuzën”, por ka rregulluar edhe komunikimin.
Në pikën 3, në të dy versionet, kur korrigjimi ndodh pas ftesës së gjykatës, nuk përcaktohet shprehimisht nëse zbatohen të njëjtat garanci, një procedurë tjetër apo kërkohet një akt i veçantë. Nëse ndryshimi sipas pikës 1 të nenit kërkon komunikim, përse kjo garanci nuk parashikohet shprehimisht edhe pas ftesës së gjykatës sipas pikës 3 të nenit?
7. Pranimi i ftesës nuk është domosdoshmërisht ndryshim i rregullt i akuzës
Duhet dalluar qëndrimi i prokurorit ndaj ftesës nga realizimi procedural i korrigjimit. Prokurori mund të deklarojë se është dakord me vlerësimin e gjykatës, por kjo nuk do të thotë se janë përmbushur të gjitha kërkesat për formulimin dhe komunikimin e akuzës së ndryshuar.
Një ndryshim thelbësor mund të ndikojë në elementet që duhen provuar, strategjinë e mbrojtjes dhe pasojat penale. Nuk mjafton që gjykata dhe prokurori të kuptojnë ndërmjet tyre çfarë ka ndryshuar. Këtë duhet ta dijë saktësisht edhe i pandehuri.
8. Paradoksi i pikës 5: sanksioni pa rregullimin e plotë të veprimit
Pika 5 parashikon pavlefshmërinë për shkeljen e nenit. Por për të përcaktuar nëse një veprim është kryer në kundërshtim me ligjin, duhet të identifikohen kërkesat që ai duhet të përmbushë. Projektligji i detajon ato për arsyetimin e ftesës nga gjykata, ndërsa nuk përcakton shprehimisht formën e veprimit të prokurorit. Për pasojë, mund të lindë debat nëse një akt verbal, informacion apo deklarim në seancë përmbush detyrimin për të vepruar.
9. Çfarë duhet të plotësohet përpara miratimit?
Pika 3 duhet të përcaktojë një akt procedural të identifikueshëm për korrigjimin ose saktësimin, përmbajtjen e tij, depozitimin në gjykatë, komunikimin me të pandehurin dhe mbrojtësin, marrëdhënien me kërkesën për dërgimin e çështjes në gjyq dhe kohën për përgatitjen e mbrojtjes.
“Kur prokurori vendos të bëjë korrigjimet ose saktësimet sipas ftesës së gjykatës, ai formulon akuzën e korrigjuar ose të saktësuar në një akt procedural të arsyetuar, duke përcaktuar qartë faktin penal, cilësimin juridik dhe ndryshimet në raport me akuzën e mëparshme. Akti depozitohet në gjykatë dhe i komunikohet të pandehurit dhe mbrojtësit të tij, duke garantuar kohën dhe mundësitë e nevojshme për përgatitjen e mbrojtjes. Deklarimi i pranimit të ftesës së gjykatës, pa përmbushjen e kërkesave procedurale për formulimin dhe komunikimin e akuzës, nuk konsiderohet kryerje e rregullt e korrigjimit ose saktësimit të saj.”
Ky formulim është propozim për diskutim dhe duhet harmonizuar me dispozitat e tjera të Kodit. Qëllimi nuk është krijimi i formaliteteve të panevojshme, por një procedurë e qartë, e njëjtë për të gjithë dhe e kontrollueshme.
10. Përfundim: ndryshimi duhet të rregullojë të gjithë mekanizmin
Detyrimi për arsyetimin e plotë të ftesës dhe sanksioni i pavlefshmërisë janë hapa pozitivë. Por ndryshimi mbetet i paplotë për sa kohë nuk përcakton se çfarë përbën veprim të rregullt të prokurorit pas ftesës së gjykatës.
Ndërmjet pranimit të ftesës dhe formulimit të ligjshëm të akuzës ekziston një dallim që nuk mund të lihet në dorë të praktikave të ndryshme. Autoritetet proceduese nuk mund ta zëvendësojnë mungesën e një procedure të qartë me forma veprimi të krijuara sipas vlerësimit të tyre.
Ligji duhet të përcaktojë jo vetëm kush ka kompetencë të veprojë dhe kur duhet të veprojë, por edhe mënyrën se si ushtrohet kjo kompetencë. Siguria juridike në procesin penal nuk garantohet vetëm duke përcaktuar pasojat e shkeljes së procedurës. Ajo kërkon, para së gjithash, që vetë procedura të jetë e përcaktuar qartë në ligj.