Më 14 korrik, Shqipëria mbylli përkohësisht tre kapitujt e parë negociues – shkenca dhe kërkimi, arsimi dhe kultura, si edhe marrëdhëniet e jashtme – të procesit të integrimit evropian.
Ky hap u bë i mundur falë dritës së gjelbër të marrë më 26 maj për të ashtuquajturat “Fundamentals” (Themelet): shteti i së drejtës, të drejtat themelore, funksionimi i institucioneve demokratike, reforma e administratës publike dhe e drejtësisë, si dhe kriteret ekonomike.
Objektivi i deklaruar nga Tirana dhe Brukseli është mbyllja e të gjithë procesit negociues deri në fund të vitit 2027. Pikërisht në këtë kontekst, marrëveshja Rama-Meloni merr një kuptim që shkon përtej menaxhimit të riatdhesimeve për llogari të shtetit italian, pra edhe të Evropës.
Më shumë sesa një marrëveshje e thjeshtë dypalëshe, protokolli përbën një precedent politik dhe juridik që u paraprin disa prej logjikave që sot janë në qendër të debatit evropian mbi eksternalizimin, pra transferimin e përgjegjësive ose funksioneve jashtë territorit të Bashkimit Evropian.
Gjadri, një strukturë paraburgimi e mirëfilltë, e shndërruar në më pak se gjashtë muaj nga hapja në qendrën e njëmbëdhjetë italiane të riatdhesimit (CPR), dhe Shëngjini, një zonë zbarkimi dhe identifikimi që tashmë ka dalë jashtë përdorimit për shkak të kësaj ripërshtatjeje, përfaqësojnë përpjekjen e parë konkrete evropiane për të zhvendosur jashtë territorit të Bashkimit funksione që janë tipikisht të brendshme: kontrollin e migracionit.
Për qeverinë shqiptare, gatishmëria për të bashkëpunuar me Italinë dhe Bashkimin Evropian në një çështje të konsideruar prioritare ndihmon në konsolidimin e imazhit të Shqipërisë si një partner i besueshëm në rrugën e integrimit evropian.
Edhe pse protokolli nuk hyn formalisht në negociatat e anëtarësimit dhe nuk përbën një kriter të parashikuar nga acquis communautaire, rëndësia e tij është kryesisht politike dhe propagandistike.
Me hyrjen në fuqi të Paktit të Ri Evropian për Migracionin dhe Azilin, kjo marrëveshje dypalëshe – e diskutueshme madje edhe nga pikëpamja juridike – mes qeverisë së Giorgia Melonit dhe asaj të Edi Ramës, për transferimin në territorin shqiptar të një pjese të procedurave të ndalimit dhe riatdhesimit të personave migrantë, pushon së qeni një përjashtim dhe kthehet në një precedent që mund të përsëritet.
Në këtë skenar, Shqipëria zë një pozicion të vështirë: është një vend kandidat, kapitujt negociues të të cilit janë ende të hapur, dhe njëkohësisht një nga laboratorët kryesorë evropianë të menaxhimit të flukseve migratore jashtë kufijve kombëtarë.
Një gjendje me dy fytyra krijon kështu një paradoks. Ndërsa Bashkimi Evropian vazhdon t’i kërkojë Shqipërisë reforma në shtetin e së drejtës, forcim të institucioneve demokratike, pavarësi institucionale, respektim të të drejtave themelore dhe të kritereve të Kopenhagës, në të njëjtën kohë kërkon që ajo të “integrohet“ në arkitekturën evropiane të kontrollit të migracionit, madje edhe përpara se të bëhet anëtare.
Këtë paradoks e pranoi, pa dashje, vetë ministri i Jashtëm shqiptar, Ferit Hoxha, i cili më 12 maj deklaroi se protokolli me Italinë nuk do të rinovohet pas skadimit të afatit të tij pesëvjeçar, jo për arsye politike, por sepse deri atëherë Shqipëria, sipas gjasës, do të jetë anëtare e Bashkimit Evropian.
Ajo deklaratë u zbut më pas si një “reflektim i sinqertë me zë të lartë“, pas reagimeve publike, por mbetet shumë domethënëse: modeli që Brukseli ofron si precedent për t’u ndjekur është, sipas vetë leximit të qeverisë së Tiranës, një instrument i përkohshëm, i destinuar të bjerë jo sepse është tejkaluar në thelb, por për efektin e thjeshtë juridik të anëtarësimit në Bashkimin Evropian – një anëtarësim që vetë qeveria e kërkon me ngulm.
Përveç kostove jashtëzakonisht të rënda njerëzore, demokratike, politike dhe ekonomike, mbetet e qartë logjika neokoloniale e “modelit shqiptar“: përdorimi i një vendi të tretë si zgjatim apo projeksion fiktiv i kufirit italian dhe evropian; krijimi i një hapësire “dyfish jashtëterritoriale“, të shkëputur nga juridiksioni vendas dhe të vënë në dispozicion të Italisë, e cila ushtron aty juridiksionin e saj, duke zbehur kështu perspektivën vendase, që sheh territoret e saj të shfrytëzuara dhe të shndërruara në enklava, pa përfshirjen e komuniteteve.
Pra, kemi një hapësirë që paguan koston e politikave evropiane pa gëzuar tërësinë e të drejtave që anëtarësimi në Bashkimin Evropian do të duhej të garantonte.
Në Itali, protokolli është trajtuar pothuajse ekskluzivisht si një politikë migracioni: parandalim, kontroll kufijsh, menaxhim riatdhesimesh dhe si “modeli shqiptar“, një shprehje që nënkupton zhvendosjen e përgjegjësisë italiane dhe evropiane.
Debati publik është përqendruar kryesisht te numri i personave të transferuar, kostot ekonomike dhe vendimet e gjykatave që kanë bllokuar vazhdimisht transferimet. Shumë më pak hapësirë kanë zënë zërat që vinin nga Shqipëria dhe pyetja që shoqëria civile shqiptare ka ngritur prej dy vitesh: çfarë do të thotë, për një vend kandidat, të bëhet terreni ku Bashkimi Evropian eksperimenton forma të reja të eksternalizimit në dëm të demokracisë, sovranitetit dhe komuniteteve vendase?
Ndërsa në Shqipëri, protokolli që në fillim ka marrë një kuptim që shkon përtej “politikës së migracionit“. Për shumë aktivistë, intelektualë, lëvizje dhe organizata të shoqërisë civile, ai përfaqëson simbolin e një modeli qeverisjeje të bazuar në heqjen graduale të sovranitetit vendimmarrës, në përqendrimin e pushtetit ekzekutiv dhe në shndërrimin e territorit në një burim të negociueshëm, të disponueshëm, madje edhe në shitje (ose në huadhënie pa pagesë), që i nënshtrohet interesave politike dhe ekonomike të jashtme.
Ndërkohë, aktivistët e shoqatës “Mesdheu“ e kanë interpretuar protokollin si një çështje që lidhet me ëndrrën evropiane të të drejtave dhe demokracisë, tashmë të thyer; me kujtesën migratore të copëtuar; me dhunën e kufijve – përfshirë tragjedinë e Katerit të Radës në vitin 1997 – dhe me atë që ata e konsiderojnë shantazh moral të instrumentalizuar politikisht nga Edi Rama.
Kritika ndaj qendrave të Gjadrit dhe Shëngjinit është ndërthurur kështu me mobilizime më të gjera kundër autoritarizmit, shpopullimit – në regjistrimin e fundit popullsia shqiptare ra në 2.335.930 banorë – kundërshtimit të politikave që e trajtojnë migracionin si burim fuqie punëtore për sektorin turistik dhe rolit të vendit si palë vartëse në marrëveshjet ndërkombëtare për migracionin.
Përveç marrëveshjes me Italinë, në këtë kuadër përfshihen edhe marrëveshjet e mbështetura nga Shtetet e Bashkuara për pritjen e përkohshme të shtetasve afganë në Shëngjin, të strehuar në disa resorte, si dhe, në një rast të ndryshëm për nga natyra dhe origjina, vendosja në Shqipëri e disidentëve iranianë të MEK-ut në Manzë.
Bëhet fjalë për përvoja të ndryshme, por të bashkuara nga përdorimi i territorit shqiptar si një hapësirë e vënë në dispozicion të fuqive të huaja. Është e njëjta logjikë që “Revolucioni i Flamingove“ e denoncon nën sloganin “Shqipëria nuk shitet“, duke e vendosur marrëveshjen Itali-Shqipëri brenda një kritike më të gjerë ndaj modelit të zhvillimit të ndjekur nga qeveria Rama, tashmë në mandatin e saj të katërt: projekte të mëdha turistike, privatizimi i bregdetit, betonizimi, projektet e mëdha ndërtimore, korrupsioni, kapja oligarkike e institucioneve dhe pamundësia për të garantuar transparencë.
Mjedisi, demokracia, migracioni dhe sovraniteti nuk paraqiten më si çështje të ndara. Ato bashkohen në kritikën ndaj një sistemi që përqendron përfitimet në qendër dhe shpërndan kostot në periferi.
Nuk është rastësi që më 22 shkurt 2024, Parlamenti i Shqipërisë miratoi, në të njëjtën seancë, si ratifikimin e protokollit me Italinë, ashtu edhe ndryshimet ligjore që hapën rrugën për ndërtime në zonat e mbrojtura (Ligji nr. 21/2024, i kundërshtuar nga Lëvizja e Flamingove).
Dy vendime të ndryshme për nga objekti, por identike në metodë: ndërhyrje të ndërmarra me shpejtësi, debat publik i reduktuar në minimum dhe komunitete të prekura të përjashtuara nga vendimmarrja.
Për të gjitha këto arsye, Shqipëria po bëhet vendi ku matet aftësia e Bashkimit Evropian për të pajtuar zgjerimin me shtetin e së drejtës, mbrojtjen e mjedisit dhe respektimin e të drejtave themelore.
Në këtë kuptim, ajo që ndodh sot midis Gjadrit, Vjosë-Nartës dhe Brukselit ka të bëjë me shumë më tepër sesa me të ardhmen e Shqipërisë: ka të bëjë me të ardhmen e vetë projektit evropian./Pamfleti nga “Balcani Caucaso”
