A po bën Irani që të ketë një përplasje indirekte mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës? Po bën shumë pak dhe shumë vonë. Kjo është një nga kritikat kryesore që i drejtohen Donald Trumpit për politikën e tij ndaj Iranit. Një president që zakonisht kritikohet për sjellje arrogante dhe kërcënuese, sot akuzohet për të kundërtën: se u premtoi mbështetje protestuesve iranianë, por ndihma amerikane nuk erdhi kurrë në kohën e duhur.
Ndërkohë, nën një represion të paparë për egërsi dhe vendosmëri, iranianët që dolën në protesta janë vrarë me mijëra, ndoshta dhjetëra mijëra. Regjimi ka shtypur me gjak çdo shenjë rebelimi.
Pikërisht për këtë arsye, Uashingtoni vendosi të zhvendosë nga Indo-Paqësori në Lindjen e Mesme aeroplanmbajtësen USS Lincoln, së bashku me flotën e saj shoqëruese. Ky grup detar ka sisteme të avancuara mbrojtëse që mund të ndihmojnë në mbrojtjen nga sulmet iraniane. Por udhëtimi i gjatë i kësaj armade ka ngadalësuar çdo vendim ushtarak.
Për të kuptuar sesi Irani arriti të rindërtojë kaq shpejt arsenalin e tij, duhet ndjekur pista që të çon në Pekin. Më 21 qershor 2025, kur SHBA-të goditën objektet e programit bërthamor iranian, Kina dhe Rusia treguan pafuqinë e tyre: qëndruan pasive dhe nuk arritën ta ndihmonin aleatin e tyre strategjik. Këtë herë, Xi Jinping duket i vendosur të mos e përsërisë atë poshtërim.
Kjo sidomos, sepse pastrimet e fundit në udhëheqjen e Ushtrisë Çlirimtare Popullore Kineze, shkarkimi i shumë gjeneralëve, kanë dëmtuar imazhin dhe besueshmërinë e ushtrisë kineze. Ndërsa Xi po rindërton autoritetin ushtarak brenda vendit, ai kërkon edhe sukses jashtë kufijve. Ndihma për Iranin është pjesë e kësaj sfide globale kundër SHBA-së.
Këtu lind paradoksi iranian që sot udhëzon llogaritjet e Uashingtonit, Tel Avivit dhe aleatëve arabë të Amerikës (Arabia Saudite, Emiratet e Bashkuara, Katari). Pas masakrave ndaj popullsisë së vet, Irani është politikisht më i dobët se më parë, por nga ana ushtarake mbetet mjaftueshëm i rrezikshëm për ta bërë çdo sulm një aventurë me pasoja serioze.
Sipas vlerësimeve të inteligjencës amerikane, Republika Islamike po kalon një fazë dobësie të brendshme shumë të rrallë, ndoshta më të rëndën që nga revolucioni i vitit 1979. Protestat e muajve të fundit nuk kanë qenë vetëm shpërthime në qytete të mëdha apo mes elitave të arsimuara. Ato kanë përfshirë edhe zona që regjimi i konsideronte të sigurta dhe besnike ndaj Udhëheqësit Suprem. Kjo ka goditur drejtpërdrejt mitin e regjimit se gëzon mbështetje popullore.
Krizës politike i shtohet edhe ajo ekonomike. Sanksionet, keqmenaxhimi, korrupsioni, izolimi financiar dhe shpenzimet gjeopolitike kanë varfëruar shoqërinë. Irani nuk ka uri masive, por është një vend i lodhur, i zhgënjyer dhe i zemëruar. Një popullsi e re dhe e arsimuar sheh se pritshmëritë e saj po shkatërrohen. Regjimi ka gjithnjë e më pak mundësi të ofrojë qetësi sociale dhe gjithnjë e më shumë mbështetet te dhuna.
Megjithatë, dobësia nuk do të thotë domosdoshmërisht rrëzim. Sistemi iranian është ndërtuar për t’i mbijetuar krizave të legjitimitetit. Aparati i sigurisë, Gardat Revolucionare (Pasdaranët) dhe rrjetet fetare e ekonomike kanë përballuar shumë stuhi. Lidershipi fetar është veçanërisht i pamëshirshëm: Udhëheqësi Suprem Ali Khamenei, i quajtur nga kundërshtarët “Udhëheqësi ekstrem”, ka urdhëruar masakra pa hezitim, i bindur se sundimi i tij është i shenjtë dhe hyjnor. Ushtarakisht, Irani nuk mund të përballet me SHBA-në në teknologji apo aviacion. Por ai ka ndërtuar një strategji asimetrike: nuk ka nevojë të fitojë luftën, mjafton ta bëjë armikun të paguajë një çmim shumë të lartë.
Thelbi i kësaj strategjie është arsenali raketor. Vlerësimet flasin për mijëra raketa, përfshirë rreth 2 000 raketa me rreze të mesme që mund të godasin Izraelin, si dhe raketa me rreze të shkurtër për bazat amerikane në Gjirin Persik, Irak dhe Ngushticën e Hormuzit. Këtyre u shtohen dronë, raketa kundër anijeve dhe mjete të shpejta detare të armatosura, një arsenal për luftë rajonale.
Lufta 12-ditore me Izraelin verën e kaluar e dëmtoi rëndë Iranin, sidomos lëshuesit mobilë të raketave. Por nuk e shkatërroi. Irani u përshtat shpejt: përdori sisteme më të thjeshta, i fshehu më mirë dhe ndryshoi taktikat e sulmit për të vështirësuar mbrojtjen ajrore të kundërshtarëve.
Një element kyç, por pak i dukshëm, është se mbrojtja kundërraketore nuk është e pafundme. Çdo raketë e interceptuar kushton shumë dhe zëvendësohet me vështirësi. Në një konflikt të shkurtër, SHBA-të dhe aleatët e saj mund ta përballojnë. Në një konflikt të gjatë, rezervat bëhen problem strategjik. Iranit nuk i duhet të godasë gjithçka. Objektivat janë të shumta: baza amerikane në Lindjen e Mesme, infrastruktura energjetike e vendeve arabe aleate të SHBA-së dhe rrugët detare të naftës. Edhe pak goditje të suksesshme mund të tronditin ekonominë globale.
Këtu hyn roli i Kinës. Pekini nuk i jep Iranit raketa të gatshme, sepse nuk dëshiron një përplasje të drejtpërdrejtë me SHBA-në. Roli i tij është më i fshehtë: ndihmon Iranin të mbajë gjallë industrinë që prodhon raketat. Kina furnizon lëndë kimike thelbësore për karburantet e raketave, pajisje industriale, elektronikë dhe teknologji. Një shembull konkret është furnizimi me perklorat natriumi, i domosdoshëm për raketat balistike. Nuk është armë, por pa të nuk ka prodhim. Po ashtu, përdorimi i sistemit satelitor kinez BeiDou i jep Iranit një alternativë ndaj GPS-it perëndimor dhe rrit saktësinë e armëve.
Janë përfolur edhe fluturime të shumta avionësh ushtarakë kinezë drejt Iranit, por këto informacione nuk janë gjithmonë të verifikueshme. Motivi i Kinës është i qartë: nuk dëshiron luftë rajonale, sepse do të dëmtonte furnizimin e saj me naftë, por nuk mund të lejojë që Irani të shkatërrohet. Për Pekinin, Irani është partner energjetik dhe vend strategjik kundër ndikimit amerikan.
Për SHBA-në, kjo krijon një situatë të ndërlikuar. Irani është i dobët nga brenda, por ende i rrezikshëm nga jashtë. Goditja ushtarake duket politikisht më e lehtë sot, por strategjikisht mbetet shumë e rrezikshme, sepse mund të ndezë një luftë rajonale. Prandaj edhe aleatë si Arabia Saudite, Turqia dhe të tjerë ushtrojnë presion për përmbajtje, edhe pse në shumë çështje mbështesin politikat e Trumpit.