Nga Gjergj Zefi
Në pamje të parë, samiti i Tivatit mund të duket si një tjetër takim rutinë mes liderëve të Bashkimit Evropian dhe vendeve të Ballkanit Perëndimor, i mbushur me deklarata për integrimin, bashkëpunimin rajonal dhe perspektivën evropiane. Por realiteti është shumë më kompleks. Tivati nuk është thjesht një destinacion diplomatik i zgjedhur për shkak të pozicionit të tij në Adriatik. Ai është kthyer në skenën ku po luhet një nga betejat më të rëndësishme gjeopolitike për të ardhmen e Ballkanit dhe për vetë kredibilitetin e Bashkimit Evropian në rajon.
Pas më shumë se dy dekadash premtime, vonesa dhe zhgënjime, Brukseli duket se ka arritur në përfundimin se vakumi politik i krijuar nga hezitimet e tij është mbushur gradualisht nga aktorë të tjerë. Rusia, Kina, Turqia dhe në raste të caktuara edhe vendet e Gjirit kanë ndërtuar mekanizma ndikimi që shtrihen nga ekonomia te siguria, nga media te politika. Lufta në Ukrainë ndryshoi rrënjësisht perceptimin strategjik të Evropës dhe i bëri të qartë qendrave vendimmarrëse në Paris, Berlin dhe Bruksel se Ballkani nuk mund të trajtohet më si një periferi e largët që pret pafundësisht në korridoret e zgjerimit.
Pikërisht për këtë arsye, samiti i Tivatit nuk duhet lexuar si një konferencë e zakonshme, por si një sinjal politik. Në tavolinë nuk është shtruar vetëm çështja e integrimit evropian. Në tavolinë është kontrolli i hapësirës strategjike të Ballkanit Perëndimor. Për herë të parë pas shumë vitesh, Bashkimi Evropian po përpiqet të rikthejë iniciativën politike në një rajon ku ndikimi i tij kishte filluar të vihej në pikëpyetje. Kjo shpjegon edhe praninë e figurave më të rëndësishme të politikës evropiane dhe intensitetin e diskutimeve që po zhvillohen larg deklaratave zyrtare.
Në qendër të vëmendjes ndodhet Serbia. Jo rastësisht. Beogradi vazhdon të mbetet nyja kryesore e ekuacionit ballkanik. Nga njëra anë, ai është vendi kandidat më i madh për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Nga ana tjetër, ruan lidhje të forta politike, ekonomike dhe emocionale me Moskën. Kjo ambivalencë ka qenë e tolerueshme për vite me radhë, por në klimën e re të sigurisë evropiane po bëhet gjithnjë e më e vështirë për t’u pranuar. Mesazhi që vjen nga Tivati është se epoka e balancimit mes Lindjes dhe Perëndimit po i afrohet fundit. Bashkimi Evropian kërkon zgjedhje më të qarta dhe pozicionime më të prera.
Nuk është rastësi që paralelisht me samitin janë shtuar diskutimet për dokumente joformale diplomatike, të ashtuquajturat ‘non-paper’, që flasin për qasje më të ashpra ndaj faktorëve që sfidojnë stabilitetin institucional të Bosnjë-Hercegovinës dhe proceset integruese në rajon. Në gjuhën diplomatike, non-paper-et nuk janë dokumente detyruese, por ato shpesh shërbejnë si balona prove për politika që mund të materializohen më vonë. Fakti që emri i Republikës Srpska dhe i udhëheqjes së saj po përmendet gjithnjë e më shpesh në qarqet evropiane tregon se durimi i Brukselit ndaj tendencave separatiste ka hyrë në një fazë të re.
Përtej Bosnjës dhe Serbisë, samiti i Tivatit është edhe një mesazh për të gjithë rajonin. Ai sinjalizon se Bashkimi Evropian po përpiqet të ndërtojë një arkitekturë të re politike dhe sigurie në Ballkan, në një kohë kur kontinenti përballet me sfida të paprecedenta. Nga lufta në Ukrainë deri te konkurrenca globale me Kinën, nga krizat energjetike te kërcënimet hibride, Ballkani nuk shihet më vetëm si një projekt zgjerimi, por si pjesë e sigurisë së brendshme evropiane. Kjo është ndoshta ndryshimi më i madh strategjik që po prodhohet në heshtje.
Në këtë kontekst, Shqipëria dhe Mali i Zi po fitojnë peshë të re politike. Të dy vendet po perceptohen si partnerë të besueshëm dhe si histori suksesi relative në krahasim me ngërçet që vazhdojnë të karakterizojnë pjesë të tjera të rajonit. Për Tiranën, ky është një moment që duhet shfrytëzuar me inteligjencë diplomatike, sepse ritmi i ri i zgjerimit mund të krijojë mundësi që deri dje dukeshin të largëta.
Megjithatë, pyetja më e rëndësishme mbetet nëse Bashkimi Evropian është i gatshëm të mbështesë me vendime konkrete atë që sot paraqitet si vizion politik. Ballkani ka dëgjuar shumë premtime gjatë njëzet viteve të fundit. Ajo që mungon nuk janë deklaratat, por veprimet. Nëse Tivati do të mbahet mend si një moment historik, kjo nuk do të varet nga komunikatat për shtyp apo fotografitë e liderëve buzë Adriatikut. Do të varet nga fakti nëse pas këtij samiti do të nisë një fazë reale integrimi, me afate, investime dhe vendime të prekshme.
Sepse e vërteta që fshihet pas samitit të Tivatit është shumë më e madhe sesa një diskutim për zgjerimin. Ajo lidhet me pyetjen se kush do ta formësojë të ardhmen politike të Ballkanit në dekadën që vjen. Bashkimi Evropian po përpiqet të tregojë se ende e ka këtë kapacitet. Por për ta bindur rajonin, kësaj radhe do t’i duhet më shumë se diplomaci. Do t’i duhet vendosmëri. Dhe pikërisht aty do të matet suksesi ose dështimi i asaj që po ndodh sot në Tivat.
