Së fundmi Donald Trump e ka hapur vetë kurthin. Duke folur me gazetarët në Air Force One, gjatë kthimit nga Pekini, pasi Xi Jinping e kishte paralajmëruar të mos binte në “Kurthin e Tukididit”, lufta mes Spartës dhe Athinës, fuqisë së konsoliduar dhe fuqisë në ngritje në Greqinë e pesë shekujve para Krishtit.
Presidenti amerikan në Pekin dukej se nuk kishte lënë hapësirë për pretendimet e Xi-së mbi “pashmangshmërinë historike të ribashkimit të Tajvanit me Atdheun”. Por gjatë fluturimit të kthimit, ai tha tri gjëra jo absurde, por potencialisht shpërthyese.
Nuk do t’i pëlqente të dërgonte të rinj amerikanë 9.500 milje larg për të luftuar për pavarësinë e një ishulli të vogël që ndodhet vetëm 60 milje nga Kina, e cila është shumë e fuqishme.
Ende nuk ka vendosur nëse dhe si do të vazhdojë me furnizimet masive me armë për Tajvanin. Aktualisht diskutohen dy paketa me vlerë 11 dhe 14 miliardë dollarë, ndërsa Pekini ka “këshilluar” disa herë të mos vazhdohet më tej.
Ai përfundoi se për këtë çështje duhet të flasë “me personin… atë që drejton Tajvanin”. Nuk përmendi emrin, ndoshta sepse nuk i kujtohej në atë moment, por Taipei drejtohet nga presidenti i zgjedhur demokratikisht në vitin 2024, Lai Ching-te, me të cilin Partia-Shtet kineze refuzon çdo kontakt, duke e konsideruar “separatist, pavarësist dhe luftënxitës”.
Pra, cila është pozita e Uashingtonit ndaj Tajvanit dhe cilat janë ngjarjet që e kanë formësuar atë?
Ka të paktën katër arsye pse një territor me vetëm 23 milionë banorë ka rëndësi strategjike.
Tajvani është boshti i të ashtuquajturit “zinxhiri i parë i ishujve”, që shtrihet afërsisht nga Japonia deri në Filipine dhe kufizon projeksionin e forcës detare kineze. Gjenerali MacArthur e quajti Tajvanin “aeroplanmbajtëse që nuk fundoset”.
Ka zhvilluar një industri që prodhon 90% të mikroçipave më të avancuar në botë, jetikë për ekonominë globale.
Ka një sistem demokratik tashmë të konsoliduar.
Pikërisht demokracia e tij sovrane e shtyn Pekinin të kërkojë rimarrjen e kontrollit mbi Tajvanin. Xi Jinping nuk mund të tolerojë që një popull me gjuhë kineze të prosperojë në një demokraci elektorale. Në planin afatgjatë, kjo mund të bëhet shembull për masat që sot kontrollohen nga Partia-Shtet në Pekin.
Historia: për shekuj me radhë, ishulli që ndodhet pak më shumë se njëqind kilometra në lindje të bregdetit kinez konsiderohej nga dinastitë perandorake të Pekinit si një “copë baltë” e parëndësishme në oqean. Fillimisht iu la navigatorëve portugezë, të cilët e quajtën Formosa (“e bukura”), më pas holandezëve dhe japonezëve, që e aneksuan në vitin 1895 dhe e lanë vetëm në vitin 1945, në fund të Luftës së Dytë Botërore.
Në vitin 1949, Tajvani u bë bastioni i fundit autoritar i gjeneralit Chiang Kai-shek, i mundur nga Mao në luftën civile në kontinent. Rreth dy milionë nacionalistë të ndjekur nga Ushtria komuniste u strehuan aty. Shumica ishin pjesë e qeverisë së Chiang-ut, burokracisë së tij dhe mbetje të ushtrisë së tij.
Ndikimi mbi ishullin, i mësuar me administrimin rigoroz të kolonizatorëve japonezë, ishte traumatik: vendosje e ligjit ushtarak për të parandaluar një zbarkim maoist, korrupsion dhe represion.
Nga kontinenti, kinezët vazhduan të bombardonin ishujt e vegjël të kontrolluar nga nacionalistët pranë bregdetit kontinental dhe të ëndërronin pushtimin e Tajvanit.
Për vite me radhë, Tajvani, trashëgimtar i Republikës së Kinës, mbajti vendin në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, në krah të fuqive perëndimore. Në fillim të viteve ’70, afrimi historik mes Richard Nixon dhe Mao Ce Dunit çoi në deklaratën amerikane mbi ekzistencën e “Një Kine”, asaj të drejtuar nga Pekini.
Tajvani u përjashtua nga Kombet e Bashkuara. Megjithëse nuk e njihte më Tajvanin si shtet, si sakrificë në emër të marrëdhënieve me Republikën Popullore të Kinës, Uashingtoni miratoi në vitin 1979 “Taiwan Relations Act”, që detyron administratat amerikane t’i sigurojnë ishullit armë për mbrojtje.
Në vitin 1982, presidenti Reagan nënshkroi një angazhim sipas të cilit SHBA-ja nuk do të konsultohej me Kinën për shitjen e armëve Tajvanit.
Pra, pa marrëdhënie diplomatike formale, por me mbështetje të vazhdueshme amerikane për ishullin e rrethuar.
Taipei nisi rrugën drejt zhvillimit demokratik. Në vitin 1979, Pekini shpalli fundin e bombardimeve mbi ishujt e vegjël dhe propozoi hapjen e kanaleve të komunikimit; në vitin 1987, Taipei hoqi ligjin ushtarak dhe lejoi qytetarët e tij të udhëtonin drejt kontinentit për të vizituar të afërmit e ndarë.
Në vitin 1992, delegacionet e Kinës dhe Tajvanit u takuan në Hong Kong, atëherë koloni britanike. Nga ky takim doli “Konsensusi i vitit 1992”: të dyja palët pranonin ekzistencën e “Një Kine”, por me “interpretime të ndryshme”.
Në vitin 1996, Tajvani organizoi zgjedhjet e para presidenciale të lira. Kina, e vetëdijshme se fundi i regjimit autoritar në ishull do të forconte aspiratën për pavarësi, reagoi me lëshime raketash drejt Ngushticës së Tajvanit.
Presidenti Bill Clinton dërgoi aeroplanmbajtësen Nimitz për të stabilizuar situatën, kinezët u tërhoqën dhe Taipei pati presidentin e parë demokratik.
Për 20 vitet e tjera, deri në vitin 2016, Pekini dhe Tajvani vazhduan të komunikonin dhe të bënin biznes, mes ulje-ngritjesh. Industria tajvaneze investoi qindra miliarda në kontinent.
Në vitin 2015, Xi Jinping shkoi në Singapor për t’u takuar me Ma Ying-jeou, presidentin në largim të Tajvanit. Ata patën një shtrëngim duarsh të gjatë. Ma Ying-jeou ishte pjesë e Kuomintangut, partisë nacionaliste që ishte larguar nga Kina, por që ishte mësuar të negocionte me komunistët.
Në vitin 2016, në presidencën e Taipei-t erdhën progresistët demokratë, të cilët mbështesin ndarjen de facto dhe mbështeten te ndihma amerikane për t’i rezistuar izolimit ndërkombëtar dhe presionit ushtarak të organizuar nga Pekini.
Që atëherë, gjatë dhjetë viteve të fundit, Xi Jinping ka ndërprerë dialogun me qeverinë tajvaneze dhe Ushtria Popullore Çlirimtare ka zhvilluar manovra gjithnjë e më agresive rreth ishullit.
Avionët luftarakë me yllin e kuq dhe anijet luftarake kineze janë tashmë prani e përditshme në Ngushticën dhe në detet Verior, Jugor dhe Lindor të Tajvanit. Ata kanë simuluar bllokada ajrore e detare, bombardime “kirurgjikale” dhe zbarkime.
Xi duket se ende preferon opsionin e ribashkimit përmes rrugës politike. Në prill, në pritje të Trumpit, ai priti në Pekin lideren e Kuomintangut nacionalist, në një përpjekje të qartë për të përçarë frontin e brendshëm tajvanez.
Një sulm ushtarak frontal ndaj Taipei-t, pas rezistencës së papritur të Ukrainës ndaj Rusisë dhe të Iranit ndaj SHBA-së dhe Izraelit, nuk duket i mundshëm për momentin.
Strategjia e zgjedhur nga Xi duket se është dobësimi politik i Taipei-t, duke ushtruar presion që Trump të deklarojë “kundërshtim ndaj çdo ideje për pavarësi” dhe të heqë dorë nga shitja e armëve.
Qëndrimi tradicional i Uashingtonit njihet si “Ambiguiteti strategjik”: asnjë president amerikan nuk ka dashur ndonjëherë të sqarojë zyrtarisht se si do të reagonin SHBA-të në rast të një pushtimi kinez.
Ky “ambiguitet strategjik” është menduar si për të penguar Kinën nga një veprim ushtarak, ashtu edhe për të frenuar lëvizjet e Tajvanit drejt një deklarate pavarësie që do të ndizte fitilin e krizës.
Trump u tregua edhe një herë i paparashikueshëm dhe i pakujdesshëm: ai vuri në dyshim angazhimin ushtarak amerikan, por tha se mund të fliste “me njeriun që qeveris Tajvanin”.
Dhe nëse do të diskutonte vërtet me presidentin Lai Ching-te, ai do të sfidonte vijën e kuqe të Pekinit.
Deklaratat në Air Force One kanë sjellë tashmë reagim në Taipei: falënderime për përpjekjet paqësore të Trumpit dhe deklaratën se “jemi një vend sovran dhe demokratik”.
Tajvani ka edhe një policë sigurimi: mikroçipat më të avancuar që mbajnë në lëvizje industrinë globale.
