Nga Israel Kasnett
Shqipëria duhet me ngut të rivendosë sundimin e ligjit: të normalizojë praktikat para gjyqit, të sigurojë procesin e duhur dhe të rivendosë plotësisht udhëheqës si Veliaj.
Për shumicën e izraelitëve, Shqipëria mbetet pothuajse e fshehur midis Greqisë dhe Italisë – dy destinacione të njohura pushimesh dhe biznesi. Por pak izraelitë kuptojnë se Shqipëria ka më shumë për të ofruar sesa statusi i perceptuar si periferi.
Shqipëria dhe Izraeli ndajnë një lidhje të formuar gjatë Holokaustit pasi vendi juglindor evropian ishte një nga disa kombet e pushtuara nga nazistët ku popullsia hebreje jo vetëm mbijetoi por edhe u rrit, falë guximit të jashtëzakonshëm të qytetarëve me shumicë myslimane që strehuan hebrenjtë me rrezik të madh personal. Shumë shqiptarë shpëtuan dhe dhanë strehë mijëra hebrenjsh që po iknin nga ndjekja naziste.
Kjo trashëgimi morale ka kultivuar mirësjellje të thellë në Izrael, ku Shqipëria mbahet mend si një dritë humanizmi mes errësirës.
Që kur Shqipëria hapi ambasadën e saj në Tel Aviv në 1988 dhe Izraeli inauguroi ambasadën e tij në Tiranë në gusht 2012, marrëdhëniet bilaterale janë rritur, dhe bashkëpunimi është thelluar, veçanërisht në fushat e ekonomisë, kulturës, bujqësisë dhe kibernetikës.
Sot, Shqipëria është një aleat strategjik, dhe ka dënuar hapur Hamasin ndërkohë që nxit lidhje të forta të sigurisë me Izraelin, përfshirë bashkëpunimin midis forcave shqiptare dhe gjigantit izraelit të mbrojtjes Elbit Systems.
Potenciali ekonomik i Shqipërisë
Në letër, potenciali ekonomik është i jashtëzakonshëm. Fluturime direkte lidhin Tel Avivin me Tiranën, Shqipëria krenohet me një vijë bregdetare të mrekullueshme mesdhetare, dhe qeveria e saj nën Kryeministrin Edi Rama projeksion një imazh pro-biznesi dhe miqësor ndaj inovacionit.
Investitorët izraelitë, të njohur për oreksin e tyre ndaj tregjeve në zhvillim, do duhej të shkonin në Shqipëri. Megjithatë, realiteti është dukshëm ndryshe: rrjedhat e investimeve mbeten modeste, jo prej barrierave kulturore por prej problemeve të thella strukturore. Kapitali izraelit ngurohet, i shqetësuar për brishtësinë institucionale dhe deficitin e sundimit të ligjit.
Nga këndvështrimi i investitorit izraelit, kjo quhet “Paradoksi i Sigurisë.” Izraelitët nuk janë të huaj ndaj rrezikut teksa lulëzojnë në mjedise komplekse nga Afrika në Azi, por ata insistojnë për parashikueshmëri ligjore. Shqipëria ofron siguri fizike për hebrenjtë që kërkojnë biznes apo kënaqësi, me antisemitizëm thuajse zero, një kontrast freskues ndaj kërcënimeve në rritje në Evropën Perëndimore.
Megjithatë, peizazhi i biznesit ndjehet ligjërisht i pasigurt. Rrjetet kriminale të qëndrueshme dhe institucionet gjyqësore të dobëta bëjnë që asetet të jenë të cenueshme, duke kthyer ngrohtësinë diplomatike në kujdes ekonomik. Projekte të mëdha ndalohen mes frikës se kontratat mund të zhbëhen në një sistem të sëmurë nga paparashikueshmëria.
Kjo hezitim thellohet nga konteksti gjeopolitik më i gjerë në Ballkan. Procesi i anëtarësimit të Shqipërisë në BE po ecën ngadalë, por politika e brendshme shton shtresa pasigurie. Marrëdhënia e Kryeministrit Rama me administratën amerikane nën Presidentin Donald Trump është përshkruar si e ndërlikuar, me retorikën anti-BE të Trump që hedh hije mbi peizazhin zgjedhor dhe përpjekjet për integrim. Për investitorët institucionalë izraelitë që prioritojnë stabilitetin afatgjatë, kjo luhatje ngre sinjale alarmi.
Në zemër të kësaj krize janë problemet e sundimit të ligjit në Shqipëri, të mishëruara nga normat alarmante të paraburgimit para gjyqit. Rreth 62% e të burgosurve janë në paraburgim para gjyqit, më të lartat në Evropë, duke nënvizuar një sistem që mbështetet në burgosje të gjata pa dënime. Struktura Speciale Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), e destinuar për të zhdukur korrupsionin, përballet me akuza për tepricë gjyqësore, duke u bërë një mjet për manovra politike.
Për investitorët e huaj, kjo nënvlerëson besimin: një kornizë ligjore që shmang procesin e duhur nënvlerëson themelin e marrëdhënieve të sigurta të biznesit.
Pasiguria prek Izraelin
Kjo nuk është abstrakte; prek aleatët e Izraelit në Shqipëri. Merrni shembull Ilir Metën, ish-presidentin që vizitoi Izraelin në janar 2020. Ai përqafoi ngrohtë ekipet e shpëtimit të IDF që ndihmuan vendin e tij pas tërmetit shkatërrues të 2019-ës, duke u dhënë atyre “Medaljen e Artë të Shqiptarit” në shenjë falënderimi. Kredencialet pro-izraelite të Metës janë të paprekshme, të rrënjosura në lidhjet historike të forcuara nga deklaratat e miqësisë mes Ramës dhe Kryeministrit Benjamin Netanyahu në 2015. Megjithatë sot ky mik i palëkundur është në paraburgim, një viktimë e sistemit që synonte të siguronte drejtësi. Nëse një ish-udhëheqës shteti mund të mbahet pafund pa një vendim, çfarë proteksioni ekziston për investitorët apo partnerët?
Paraliza shtrihet edhe te kryetari vizionar i Tiranës, Erion Veliaj, arkitekti i sinergjisë urbane Shqipëri-Izrael. Veliaj modeloi shprehazi ringjalljen e Tiranës mbi Tel Avivin, duke e quajtur atë “Tel Avivin e Ballkanit” – një qendër inovacioni, kulture rinore dhe rritjeje të drejtuar nga teknologjia. Ai kultivoi lidhje me Kryetarin e Tel Avivit, Ron Huldai, të cilin e quan mentor, duke u takuar me të disa herë për të shkëmbyer ide mbi transformimin urban.
Ftoj i kompani izraelite në Zonën Ekonomike të Zhvillimit të Tiranës (TEDA), zona e parë ekonomike e lirë e Shqipërisë në Kashar. Pozicionuar si një parajsë pa taksa për firmat teknologjike, automobilistike dhe digjitale, TEDA ofron përjashtime nga TVSH dhe procedura doganore të thjeshtuara për të anashkaluar burokracinë. Gjatë “Javës së Teknologjisë Tirana-Tel Aviv,” Veliaj i nxiti start-up-et izraelite të vendosnin selitë rajonale aty, duke premtuar një derë të pandërprerë drejt Evropës.
Por që nga dhjetori, kjo vizion është ngrirë. Veliaj ka qenë në paraburgim para gjyqit për disa muaj duke filluar nga shkurti i 2025-ës, mes akuza që kritikët i etiketojnë si persekutim politik. Edhe pse Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë e hodhi poshtë largimin e tij në nëntor 2025, duke e rivendosur pas asaj që ishte një odisejë nëntë-muajshe, ai ende mbetet i ndaluar të marrë pjesë fizikisht në mbledhjet bashkiake. Raportet nga firmat ndërkombëtare ligjore si Kasowitz dhe Mishcon de Reya detajojnë këtë si një rast nxjerrjeje hakmarrëse politike, duke dëmtuar proceset demokratike.
Ironia është dhimbshme: kryetari që zgjeroi ftesën për firmat izraelite tani nuk mund të nënshkruajë lejet e tyre. Për një CEO izraelit që sheh TEDA si mundësi, kjo është pengesa ultimative – qeverisja nga një qeli, duke penguar ëndrrën e “Tel Avivit të Ballkanit.”
Shqipëria zotëron historinë, gjeografinë dhe vullnetin strategjik për të bërë partnerin kryesor të Izraelit në Ballkan. Por vetëm vullneti nuk mjafton. “Start-Up Nation” nuk mund të lulëzojë në një “Lock-Up Nation” ku sundon pasiguria ligjore. Për të çliruar bumin ekonomik, Shqipëria duhet me ngut të rivendosë sundimin e ligjit: të normalizojë praktikat para gjyqit, të sigurojë procesin e duhur dhe të rivendosë plotësisht udhëheqës si Veliaj. Vetëm atëherë mund potenciali të përkthehet në fitim, duke kthyer kurthet e Tiranës në një urë të lulëzuar midis dy kombeve të pamposhtur.
The Jerusalem Post: https://www.jpost.com/opinion/article-882589
