Nga Pëllumb Karameta
Qeveri teknike! Kjo është kërkesa e Partisë Demokratike dhe e disa grupimeve protestuese.
PD-ja e lidh me largimin e qeverisë aktuale dhe krijimin e kushteve për zgjedhje të lira e të ndershme. Grupimet protestuese e shohin edhe si mundësi për reforma institucionale. Objektivat ndryshojnë, por kërkesa është e përbashkët: zëvendësimi i qeverisë politike me një kabinet të përkohshëm.
Kërkesa është legjitime. Por legjitimiteti i saj nuk provon domosdoshmërinë e qeverisë teknike, as dëshmon se ajo përfaqëson vullnetin e shumicës së shqiptarëve.
Çështja ngre tri pyetje. A e detyron Kushtetuta shumicën parlamentare të pranojë një qeveri teknike? A garanton kjo formulë zgjedhje të ndershme? Dhe kush e ka provuar se shumica e shqiptarëve e kërkon atë?
- HISTORIA NJEH MARRËVESHJE, JO DETYRIME
Shqipëria ka përvojë me qeveri teknike dhe me marrëveshje për ndryshimin e përbërjes së qeverisë. Por precedentët historikë duhen vlerësuar në rrethanat që i prodhuan.
Në qershor 1991, pas krizës politike dhe shoqërore, u krijua Qeveria e Stabilitetit, e drejtuar nga Ylli Bufi. Në dhjetor u formua qeveria teknike e Vilson Ahmetit, e cila përgatiti zgjedhjet e marsit 1992.
Në mars 1997, pas shembjes së skemave piramidale dhe krizës së shumanshme që përfshiu vendin, u formua Qeveria e Pajtimit Kombëtar, e drejtuar nga Bashkim Fino, nëpërmjet një marrëveshjeje ndërpartiake.
Edhe në vitin 2017, marrëveshja Rama–Basha mundësoi përfshirjen në qeverinë ekzistuese të një zëvendëskryeministreje dhe gjashtë ministrave teknikë të propozuar nga opozita, pa zëvendësuar Kryeministrin dhe pa krijuar kabinet të ri teknik.
Tri përvoja, tri rrethana të ndryshme. Dy të parat përpara Kushtetutës së vitit 1998; e treta në kuadrin kushtetues aktual.
Historia dëshmon mundësinë e marrëveshjeve politike për administrimin e krizave, jo domosdoshmërinë e qeverisë teknike sa herë opozita kundërshton qeverinë.
- PROTESTA NUK KRIJON DETYRIM PËR NDRYSHIMIN E QEVERISË
Qytetarët mund ta kundërshtojnë publikisht qeverinë dhe të kërkojnë dorëheqjen e saj, zgjedhje të parakohshme apo një kabinet teknik. Por e drejta për të kërkuar nuk nënkupton të drejtën për të vendosur.
Një protestë mund të mbledhë mijëra qytetarë dhe të dëshmojë pakënaqësi të thellë. Megjithatë, pjesëmarrja në të nuk është matje përfaqësuese e vullnetit të zgjedhësve.
Kush e ka provuar se shumica e shqiptarëve kërkon qeveri teknike?
As pjesëmarrja në protesta, as deklaratat politike nuk mjaftojnë. Pretendimi për mbështetjen e shumicës kërkon të dhëna të besueshme dhe përfaqësuese.
Kjo nuk ua kufizon protestuesve të drejtat. Të drejtat kushtetuese nuk varen nga numrat. Por tjetër gjë është e drejta për të protestuar dhe tjetër pretendimi se protesta shpreh vullnetin e shumicës.
Protesta mund të ndikojë vendimmarrjen dhe të nxisë marrëveshje. Por nuk është procedurë kushtetuese për emërimin ose shkarkimin e qeverisë.
- SHUMICA PARLAMENTARE NUK QEVERIS ME LEJEN E OPOZITËS
Në republikën parlamentare, qeveria mbështetet në besimin e Kuvendit. Opozita ka të drejtë ta kundërshtojë, ta kontrollojë dhe të kërkojë zëvendësimin e saj. Por shumica parlamentare nuk ka detyrim të heqë dorë nga qeverisja vetëm sepse e kërkon opozita.
Kushtetuta përcakton procedurat për formimin dhe zëvendësimin e qeverisë. Neni 96 rregullon emërimin e Kryeministrit; neni 97, paraqitjen për miratim në Kuvend të programit politik dhe përbërjes së qeverisë; neni 105, mocionin konstruktiv të mosbesimit, nëpërmjet të cilit Kuvendi mund të zgjedhë një Kryeministër tjetër me votat e më shumë se gjysmës së të gjithë deputetëve.
Asnjëra prej këtyre dispozitave nuk krijon detyrim për formimin e qeverisë teknike me kërkesë të opozitës apo protestuesve. Një kabinet i tillë mund të formohet me mbështetjen e nevojshme parlamentare dhe sipas procedurave kushtetuese. Por mundësia juridike nuk provon domosdoshmërinë politike.
Përndryshe, çdo opozitë që humbet zgjedhjet mund ta paraqesë qeverinë teknike si kusht për zgjedhjet e ardhshme, duke vënë vazhdimisht në diskutim mandatin parlamentar. Shumica parlamentare ka detyrim të respektojë Kushtetutën dhe të japë llogari për qeverisjen, jo t’ia dorëzojë atë një kabineti teknik vetëm sepse këtë e kërkon opozita.
- QEVERIA TEKNIKE NUK ËSHTË GARANCI PËR ZGJEDHJE TË NDERSHME
PD-ja argumenton se largimi i qeverisë aktuale do të kufizonte përdorimin e burimeve shtetërore për përfitim elektoral.
Shqetësimi për keqpërdorimin e burimeve shtetërore është legjitim. Një qeveri teknike, në rrethana të caktuara, mund të ndihmojë në rritjen e besimit ndaj procesit zgjedhor. Por kjo nuk provon se ajo është zgjidhja e domosdoshme apo garanci e mjaftueshme për zgjedhje të ndershme.
Ndryshimi i ministrave nuk provon se administrata do të jetë e paanshme dhe gara zgjedhore e barabartë.
Kush do t’i përzgjedhë ministrat? Kush do të garantojë paanshmërinë e tyre? Çfarë do të pengojë ndikimin partiak mbi administratën?
Një ministër teknik ushtron pushtet politik. Ai merr vendime për financat, rendin dhe shërbimet publike. Formimi profesional nuk e përjashton ndikimin e interesave politike. Zgjedhjet e ndershme kërkojnë institucione funksionale, administratë të paanshme, transparencë, kontroll të financimit politik, ndëshkim të shkeljeve dhe zbatim të ligjit. Paraqitja e qeverisë teknike si kusht për zgjedhje të ndershme e zhvendos vëmendjen nga garancitë institucionale te përbërja politike e kabinetit.
Emërtimi «teknike» nuk është certifikatë neutraliteti. As garanci demokracie.
- MARRËVESHJA POLITIKE NUK ZËVENDËSON VULLNETIN E QYTETARËVE
Grupimet protestuese mund të kërkojnë reforma institucionale pa synuar domosdoshmërisht pushtetin. PD-ja, si subjekt parlamentar, ka instrumente kushtetuese për të kërkuar ndryshimin e qeverisë. Por asnjëra palë nuk fiton të drejtën për të vendosur formimin e kabinetit teknik vetëm duke e kërkuar atë.
Marrëveshja politike kërkon vullnetin e palëve. Ajo mund të lindë nga dialogu, kompromisi dhe presioni qytetar, por nuk mund të shpallet detyrim kushtetues vetëm sepse njëra palë e kërkon.
Shqipëria është anëtare e NATO-s dhe zhvillon negociatat për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Këto angazhime e bëjnë veçanërisht të rëndësishëm respektimin e procedurave kushtetuese, vazhdimësinë institucionale dhe përgjegjshmërinë e qeverisjes. Ato nuk krijojnë detyrim për formimin e një qeverie teknike.
Një marrëveshje për qeveri teknike mund të jetë juridikisht e lejueshme, por jo automatikisht e nevojshme, e përshtatshme apo e mbështetur nga shumica e qytetarëve. Nëse shumica parlamentare nuk e pranon, opozita dhe protestuesit ruajnë të drejtën e kundërshtimit dhe të kërkimit të ndryshimit politik nëpërmjet mekanizmave demokratikë.
Demokracia nuk e përjashton kompromisin politik. Por kompromisi nuk mund të paraqitet si detyrim juridik dhe as si shprehje e vullnetit të shumicës së shqiptarëve pa prova.
Qeveria teknike nuk është domosdoshmëri kushtetuese. Nuk garanton vetvetiu zgjedhje të ndershme. Dhe nuk mund të paraqitet, pa prova, si kërkesë e shumicës së shqiptarëve.
Opozita ka të drejtë ta kërkojë. Protestuesit kanë të drejtë ta mbështesin. Por asnjëra palë nuk ka të drejtë ta imponojë. Në demokracinë parlamentare, qeveria nuk formohet nga forca e kërkesës, por sipas Kushtetutës.