Për shumë vite, Italia është trajtuar si një vend me rëndësi të kufizuar në përcaktimin e zhvillimeve të mëdha politike ndërkombëtare. Një shtet me trashëgimi të jashtëzakonshme kulturore, me institucione shpesh të paqëndrueshme, qeveri që ndërrohen vazhdimisht dhe një klasë politike që prodhon kriza të përsëritura.
Por historia politike e Italisë gjatë tri dekadave të fundit sugjeron një përfundim tjetër. Shumë prej fenomeneve që sot përcaktojnë politikën amerikane dhe europiane janë shfaqur dhe kanë marrë formë fillimisht në Romë.
Kjo është teza qendrore që gazetari amerikan Jason Horowitz zhvillon në librin e tij The Italian Job, të cilin Michele Barbero e analizon në revistën Foreign Policy, në artikullin How Italy Spawned the Western Far Right.
Horowitz, i cili ka kaluar një pjesë të madhe të 25 viteve të fundit në Itali dhe ka drejtuar për gati një dekadë zyrën e gazetës The New York Times në Romë, e ndërton analizën mbi përvojën e tij personale dhe profesionale. Ai ka ndjekur nga afër qeveritë italiane, konfliktet mes partive, zhvillimet në Vatikan dhe transformimin e një shoqërie që, pavarësisht ndryshimeve të shpeshta politike, ruan disa tipare të qëndrueshme.
Përfundimi i tij është se Italia nuk ka ndjekur thjesht zhvillimet politike perëndimore. Në disa prej tyre, ajo ka qenë pararendëse. Në qendër të kësaj historie qëndron Silvio Berluskoni.
Kur manjati italian i medias hyri në politikë në mesin e viteve 1990, ai nuk përfaqësonte modelin tradicional të një politikani të formuar brenda partive. Berluskoni vinte nga biznesi, kontrollonte një pjesë të rëndësishme të televizionit privat dhe e ndërtoi lëvizjen Forza Italia mbi emrin, pasurinë dhe figurën e tij personale.
Në vend që të ndërtonte një parti sipas modelit klasik, Berluskoni përdori mekanizmat e komunikimit dhe marketingut televiziv. Ai e paraqiti veten si një sipërmarrës i suksesshëm që mund të zgjidhte problemet e shtetit me të njëjtën aftësi me të cilën kishte ndërtuar bizneset e tij.
Në këtë pikë, Horowitz identifikon lidhjen më të rëndësishme mes Berluskonit dhe Donald Trump.
Sipas tij, Berluskoni krijoi modelin politik që Trump do ta përdorte më vonë në Shtetet e Bashkuara. Të dy hynë në politikë si biznesmenë të pasur, me njohje të gjerë publike, aftësi për të dominuar ekranin dhe një komunikim që sfidonte normat tradicionale të debatit politik.
Të dy e ndërtuan marrëdhënien me elektoratin mbi pretendimin se sistemi ekzistues kishte dështuar dhe se vetëm ata mund ta ndryshonin. Horowitz e përshkruan Berluskonin si origjinalin italian, përpara kopjes amerikane. Por ngjashmëria nuk kufizohet te mënyra se si fituan votat.
Berluskoni dhe Trump u përballën me probleme të shumta ligjore dhe përdorën një strategji të ngjashme për t’iu përgjigjur institucioneve të drejtësisë. Ata i paraqitën hetimet dhe proceset gjyqësore si përpjekje politike për t’i larguar nga pushteti.
Në këtë mënyrë, një konflikt me drejtësinë shndërrohej në instrument mobilizimi elektoral. Në vend që akuzat të dobësonin domosdoshmërisht mbështetjen politike, ato mund të përdoreshin për të forcuar bindjen e përkrahësve se lideri i tyre po sulmohej nga një sistem armiqësor.
Kjo formulë, që sot identifikohet gjerësisht me Trump, ishte përdorur nga Berluskoni shumë vite më parë. Interesi i Trump për përvojën italiane nuk ishte vetëm një ngjashmëri që e zbuluan më vonë analistët. Horowitz sjell në libër një episod të vitit 2011, kur Trump, sipas rrëfimit, kishte dërguar një bashkëpunëtor në Itali për të kuptuar se çfarë po bënte Berluskoni dhe si funksiononte modeli i tij politik.
Në atë kohë, Berluskoni po përballej me një krizë të rëndë. Italia rrezikonte të përfshihej nga kriza e borxhit që kishte goditur eurozonën, ndërsa kryeministri ishte përfshirë në skandale që lidheshin edhe me festat e njohura si bunga bunga. Në vitin 2011, ai dha dorëheqjen.
Por largimi nga qeveria nuk e zhduku ndikimin e tij. Përkundrazi, trashëgimia më e rëndësishme politike e Berluskonit do të shfaqej disa vite më vonë, kur forcat që ai kishte ndihmuar të hynin në pushtet do të merrnin drejtimin e së djathtës italiane.
Këtu qëndron edhe pjesa më domethënëse e analizës së Horowitz. Berluskoni nuk ishte thjesht një populist që ndryshoi mënyrën e komunikimit politik. Ai ishte politikani që hoqi pengesën kryesore mes së djathtës tradicionale dhe forcave me prejardhje nga neofashizmi italian.
Pas Luftës së Dytë Botërore, partitë që ruanin lidhje ideologjike me trashëgiminë e Benito Musolinit kishin mbetur për dekada jashtë qendrës së pushtetit. Lëvizja Sociale Italiane, e njohur si MSI, përfaqësonte një pjesë të kësaj trashëgimie. Ajo kishte mbështetje elektorale, por partitë kryesore të sistemit politik nuk e konsideronin një partner normal qeverisës.
Berluskoni ndryshoi këtë raport. Për të krijuar një shumicë të djathtë dhe për të konkurruar me të majtën, ai hapi rrugën për përfshirjen e forcave postfashiste në aleancat qeverisëse. Llogaria e tij politike ishte e qartë. Duke i futur këto forca në institucione dhe duke u dhënë përgjegjësi qeverisëse, ato do të largoheshin gradualisht nga radikalizmi dhe do të shndërroheshin në parti konservatore të zakonshme.
Pjesërisht, kjo llogari funksionoi. E djathta postfashiste italiane ndryshoi gjuhën, strukturën dhe mënyrën e paraqitjes publike. Ajo mësoi të vepronte brenda institucioneve dhe të ndërtonte marrëdhënie me partnerët ndërkombëtarë.
Por Berluskoni nuk parashikoi një zhvillim tjetër. Forcat që ai kishte futur në sistem nuk do të mbeteshin përgjithmonë partnerë të vegjël të Forza Italia. Me kalimin e kohës, ato do të fitonin mbështetje më të madhe dhe do ta zhvendosnin vetë partinë e Berluskonit në një rol dytësor. Ky proces përfundoi politikisht me ardhjen e Giorgia Melonit në pushtet në vitin 2022.
Meloni drejton Fratelli d’Italia, një parti që ka lidhje historike me traditën politike të së djathtës postfashiste italiane. Ajo u bë kryeministre një shekull pas Marshimit mbi Romë të vitit 1922, që i hapi rrugën ardhjes së Musolinit në pushtet. Përkimi historik nuk do të thotë se qeveria e Melonit është e njëjtë me regjimin fashist. Por ai tregon përmasën e transformimit që ka ndodhur brenda politikës italiane.
Një traditë politike që për dekada ishte mbajtur jashtë qendrës së pushtetit arriti të drejtojë qeverinë e një prej vendeve më të rëndësishme të Bashkimit Europian. Dhe kjo ndodhi jo përmes përmbysjes së institucioneve, por përmes zgjedhjeve, koalicioneve dhe normalizimit gradual politik. Horowitz e trajton këtë zhvillim si një nga pasojat më të rëndësishme të vendimeve të Berluskonit.
Në njëfarë mënyre, Berluskoni krijoi kushtet për ngritjen e një force që më pas do ta zëvendësonte atë si qendra kryesore e së djathtës italiane. Por kalimi nga Berluskoni te Meloni nuk ndodhi drejtpërdrejt. Në mes ishte Matteo Salvini. Në vitin 2018, Salvini, drejtuesi i Legës, mori postin e ministrit të Brendshëm në një qeveri koalicioni me Lëvizjen Pesë Yjet.
Ai e ndërtoi profilin e tij mbi kundërshtimin e emigracionit, kritikat ndaj elitave europiane dhe një retorikë nacionaliste që e vendoste sovranitetin italian përballë institucioneve të Brukselit. Në atë periudhë, Italia u kthye në një pikë referimi për lëvizjet populiste të djathta në Perëndim.
Steve Bannon, ish-strategu i Donald Trump në Shtëpinë e Bardhë, e vizitonte shpesh Italinë dhe përpiqej të ndërtonte një bashkëpunim ndërkombëtar mes forcave nacionaliste dhe kundërshtare të globalizimit.
Italia nuk ishte më vetëm një vend ku e djathta radikale kishte arritur të hynte në qeveri. Ajo po shërbente si një qendër politike ku drejtues dhe strategë të këtyre lëvizjeve kërkonin të ndërtonin një projekt më të gjerë europian.
Horowitz e përshkruan atë periudhë si momentin kur Italia ishte bërë vendi ku mblidheshin kundërshtarët më të vendosur të rendit ekzistues politik. Megjithatë, Salvini nuk arriti ta ruante këtë epërsi. Pas ndryshimeve të njëpasnjëshme të koalicioneve qeverisëse, Giorgia Meloni, e cila kishte qëndruar në opozitë, fitoi terren në sondazhe dhe në zgjedhjet parlamentare të vitit 2022 siguroi fitoren që e çoi në krye të qeverisë.
Ky zhvillim nxori në pah një mekanizëm tjetër të politikës populiste. Forca që arrin të përfitojë nga pakënaqësia ndaj sistemit mund të humbasë një pjesë të avantazhit të saj sapo merr përgjegjësi qeverisëse. Ndërkohë, një forcë tjetër që qëndron jashtë qeverisë mund të marrë rolin e përfaqësuesit kryesor të pakënaqësisë. Në Itali, kjo dinamikë ndihmoi Melonin të fitonte terren ndaj Salvinit dhe të merrte drejtimin e së djathtës.
Por rëndësia e këtij procesi shkon përtej Italisë. Michele Barbero vëren në Foreign Policy se zhvillimet italiane janë përsëritur, me forma të ndryshme, në disa vende europiane. Në Suedi, forcat nacionaliste kanë fituar ndikim mbi qeverisjen. Në Holandë, Partia për Lirinë e Geert Wilders u bë pjesë e formulës qeverisëse pas rritjes së mbështetjes elektorale.
Në Francë, Tubimi Kombëtar i Marine Le Pen ka fituar një pozicion të rëndësishëm në garën për pushtet, ndërsa sondazhet e cituara në artikull e vendosin atë në krye të preferencave për zgjedhjet presidenciale të vitit 2027.
Në Britaninë e Madhe, Reform UK ka kryesuar sondazhet kombëtare gjatë një pjese të konsiderueshme të vitit të fundit. Në Gjermani, Alternativa për Gjermaninë, AfD, ka zgjeruar mbështetjen dhe ka sfiduar partitë tradicionale konservatore edhe në zgjedhjet rajonale.
Këto zhvillime nuk provojnë se partitë europiane kanë kopjuar drejtpërdrejt modelin italian. Por ato tregojnë se procesi i normalizimit të së djathtës radikale, të cilin Berluskoni e nisi në Itali në vitet 1990, është shfaqur më vonë edhe në sisteme të tjera politike.
Në fillim, partitë tradicionale i konsiderojnë forcat radikale të papranueshme për qeverisje. Më pas, për arsye elektorale, nisin bashkëpunimin me to. Në një fazë tjetër, këto forca fitojnë legjitimitet institucional dhe rrisin mbështetjen. Në fund, ato mund të marrin drejtimin e kampit politik ku fillimisht kishin hyrë si partnerë dytësorë.
Kjo është pikërisht ajo që ndodhi me Forza Italia dhe Fratelli d’Italia. Megjithatë, analiza e Horowitz nuk e trajton ardhjen e së djathtës radikale në pushtet si një rrugë automatike drejt autoritarizmit.
Përkundrazi, ai ngre një pyetje që ka rëndësi për të gjithë Europën: a zbuten këto forca kur marrin përgjegjësi qeverisëse, apo e përdorin pushtetin për të ndryshuar gradualisht karakterin e institucioneve?
Rasti italian nuk jep një përgjigje përfundimtare. Meloni ka ndjekur një program konservator, me kufizime në fushën e të drejtave riprodhuese, ndalimin e shtatzënisë zëvendësuese dhe forcimin e kompetencave të policisë. Megjithatë, Barbero vëren se shumë italianë me të cilët ka biseduar nuk e konsiderojnë Melonin një kërcënim të drejtpërdrejtë për liritë demokratike.
Kjo lidhet edhe me mënyrën se si funksionon sistemi institucional italian. Pas përvojës së fashizmit dhe Luftës së Dytë Botërore, Italia ndërtoi një republikë me mekanizma të shumtë kontrolli dhe balancimi të pushtetit. Fragmentimi i sistemit partiak, roli i parlamentit dhe pavarësia e gjyqësorit kufizojnë mundësinë që një kryeministër të përqendrojë pushtetin pa pengesa.
Horowitz vëren gjithashtu se shoqëria italiane, megjithëse ka treguar prirje për të mbështetur figura populiste, ruan një traditë politike ku kompromisi dhe moderimi kanë peshë të rëndësishme.
Por kjo nuk do të thotë se i njëjti mekanizëm mund të funksionojë në çdo vend. Barbero sjell si shembull Francën, ku presidenti ka kompetenca më të gjera ekzekutive. Ai kujton reformën e pensioneve të vitit 2023, kur presidenti Emmanuel Macron përdori mekanizmat kushtetues për të miratuar ndryshime të kundërshtuara, pa votimin përfundimtar të ligjit në Asamblenë Kombëtare.
Shembulli tregon se përqendrimi i kompetencave ekzekutive mund të krijojë mundësi të ndryshme veprimi për drejtuesit politikë, pavarësisht orientimit të tyre ideologjik. Prandaj, pyetja nuk është vetëm se cila parti fiton zgjedhjet, por edhe se çfarë kufizimesh institucionale ekzistojnë mbi pushtetin që ajo merr.
Kjo është një nga çështjet që analiza italiane e vendos në qendër të debatit europian. Por libri i Horowitz nuk merret vetëm me politikanët dhe partitë. Një pjesë të rëndësishme të tij e zë Vatikani, një institucion që ndikon në jetën italiane, por që ka edhe një rol ndërkombëtar të veçantë. Gjatë viteve të punës në Romë, Horowitz ka ndjekur tri konklava që zgjodhën papët Benedikti XVI, Françesku dhe Leoni XIV.
Ai përshkruan konfliktet mes krahut konservator dhe atij reformist brenda Kishës Katolike, marrëdhëniet e Vatikanit me politikën dhe mënyrën se si ndryshimet në drejtimin e kishës pasqyrojnë debate më të gjera mbi autoritetin, traditën dhe reformën. Kjo përvojë i jep librit një dimension tjetër. Italia nuk paraqitet vetëm si vendi i Berluskonit, Salvinit dhe Melonit, por si një shoqëri ku institucionet e vjetra dhe zhvillimet e reja politike bashkëjetojnë në një marrëdhënie të vazhdueshme tensioni.
Horowitz e sheh këtë edhe në jetën e përditshme. Ai ndalet te marrëdhënia e italianëve me ushqimin, respektimi rigoroz i recetave tradicionale dhe vështirësia për të pranuar ndryshime në praktika të trashëguara. Sipas tij, këto sjellje mund të shprehin diçka më të gjerë sesa preferencat kulturore. Ato mund të tregojnë një marrëdhënie të ndërlikuar me ndryshimin dhe inovacionin.
Por kjo pjesë e interpretimit mbetet një vëzhgim personal i autorit, jo një shpjegim i provuar i sjelljes politike të italianëve. Më konkrete janë problemet ekonomike dhe demografike që Horowitz përshkruan. Italia përballet prej vitesh me paga të ulëta, mundësi të kufizuara punësimi për të rinjtë e kualifikuar dhe emigrimin e një pjese të konsiderueshme të të diplomuarve.
Në libër, ai sjell edhe një episod personal, kur bashkëshortes së tij iu ofrua një pagë aq e ulët, sa ajo mendoi se kishte ndodhur një gabim. Ky episod shërben për të ilustruar hendekun mes nivelit të zhvillimit të vendit dhe mundësive reale që tregu italian i punës u ofron profesionistëve. Njëkohësisht, plakja e popullsisë po ushtron presion mbi sistemin e mirëqenies sociale dhe mbi modelin tradicional të kujdesit familjar për të moshuarit.
Këto probleme përbëjnë një pjesë të rëndësishme të sfondit ekonomik dhe shoqëror në të cilin kanë vepruar lëvizjet populiste italiane. Por Horowitz nuk pretendon se pagat e ulëta apo plakja e popullsisë shpjegojnë automatikisht votën për të djathtën radikale. Ai i trajton si pjesë të kontradiktave të një vendi që ka një ekonomi të madhe, trashëgimi të rëndësishme industriale dhe kulturore, por që nuk arrin t’u krijojë të gjithë qytetarëve mundësi të krahasueshme me ato të vendeve të tjera të zhvilluara europiane.
Në këtë pikë, Barbero evidenton edhe kufizimet e këndvështrimit të Horowitz. Gazetari amerikan ka jetuar në qarqe shoqërore që nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht përvojën e italianit mesatar. Familja e bashkëshortes së tij ka lidhje me rrethe të rëndësishme diplomatike dhe shoqërore në Romë.
Po ashtu, libri pasqyron preferencat politike të autorit. Horowitz tregon simpati për figura reformiste liberale, si ish-kryeministrat Matteo Renzi dhe Mario Draghi, ndërsa Lëvizjen Pesë Yjet e trajton në mënyrë më kritike. Barbero vëren se ky interpretim nuk i jep peshën e duhur transformimit që Lëvizja Pesë Yjet ka pësuar gjatë viteve, duke kaluar nga një forcë proteste antisistem drejt një partie më të moderuar dhe me orientim të majtë.
Ky është një dallim i rëndësishëm, sepse historia politike italiane nuk përbëhet vetëm nga ngritja e së djathtës radikale. Ajo përfshin edhe përpjekjet e forcave të tjera për të ndryshuar sistemin tradicional, krizën e partive historike dhe eksperimentet e përsëritura me koalicione që shpesh bashkojnë subjekte me prejardhje dhe programe të ndryshme.
Pikërisht këtu analiza e Horowitz merr kuptimin e saj më të gjerë. Italia nuk ka prodhuar vetëm një model të ri lideri populist. Ajo ka treguar se çfarë ndodh kur partitë tradicionale humbasin aftësinë për të përfaqësuar një pjesë të elektoratit dhe kërkojnë të ruajnë pushtetin duke bashkëpunuar me forca që më parë i kishin përjashtuar.
Berluskoni mendoi se mund ta kontrollonte të djathtën postfashiste duke e përfshirë në koalicionet e tij. Por historia e mëvonshme tregoi se marrëdhënia ndryshoi drejtim.
Forza Italia humbi rolin dominues, ndërsa Fratelli d’Italia mori drejtimin e së djathtës dhe të qeverisë. Ky transformim është më i rëndësishëm sesa ngjashmëritë personale mes Berluskonit dhe Trump. Në Shtetet e Bashkuara, Trump tregoi se një figurë me pushtet ekonomik, mediatik dhe njohje publike mund të marrë kontrollin e një partie tradicionale dhe ta ndryshojë atë sipas modelit të vet politik.
Në Itali, Berluskoni kishte provuar më parë se një sipërmarrës mund të ndërtonte një forcë të re politike mbi personalitetin e tij, ndërsa aleancat që krijoi ndihmuan më pas normalizimin e së djathtës postfashiste. Janë dy procese të ndryshme, por që mbështeten mbi një dobësi të përbashkët: partitë tradicionale nuk arrijnë gjithmonë të kontrollojnë transformimet që vetë nxisin.
Kjo është edhe arsyeja pse përvoja italiane ka rëndësi për zhvillimet aktuale në Francë, Gjermani, Holandë, Suedi dhe Britaninë e Madhe. Në secilin prej këtyre vendeve, forcat tradicionale përballen me pyetjen nëse duhet të bashkëpunojnë me partitë nacionaliste dhe radikale, t’i mbajnë jashtë pushtetit apo të konkurrojnë me to duke marrë pjesë të programit të tyre.
Italia ka treguar se bashkëpunimi mund t’i bëjë këto forca më të pranueshme institucionalisht, por nuk garanton që ato do të mbeten partnerë të vegjël ose do të humbasin identitetin e tyre politik. Përkundrazi, në rastin italian, partia që përfitoi më shumë nga ky proces ishte ajo që përfundimisht mori drejtimin e qeverisë. Horowitz nuk jep një përfundim të prerë nëse Meloni dhe forcat e ngjashme europiane do të moderohen nga ushtrimi i pushtetit apo do të kërkojnë ndryshime më të thella institucionale.
Ai e lë të hapur këtë çështje, duke theksuar rëndësinë e kulturës politike dhe të mekanizmave kushtetues të çdo vendi. Por historia që ai rindërton tregon diçka konkrete. Berluskoni hapi rrugën për një mënyrë të re të ushtrimit të politikës, ku figura personale, kontrolli i komunikimit dhe përplasja me institucionet u kthyen në instrumente të drejtpërdrejta për fitimin dhe ruajtjen e pushtetit.
Njëkohësisht, ai e futi të djathtën postfashiste në qendër të sistemit qeverisës italian, duke kontribuar në procesin që më vonë solli Giorgia Melonin në krye të qeverisë. Trump e zhvilloi në kushtet amerikane modelin e liderit-biznesmen, ndërsa parti të tjera europiane kanë ndjekur rrugë të ndryshme drejt normalizimit të forcave nacionaliste. Në këtë kuptim, Italia nuk është një përjashtim që duhet parë veçmas nga politika perëndimore.
Ajo është një nga vendet ku u shfaqën më herët ndryshimet që sot po riformësojnë marrëdhëniet mes partive tradicionale, liderëve populistë dhe së djathtës radikale. Dhe paradoksi politik mbetet ai që Berluskoni nuk arriti ta parashikonte: duke u dhënë vend në pushtet forcave që mendonte se mund t’i kontrollonte, ai ndihmoi krijimin e kushteve që ato të merrnin drejtimin e së djathtës italiane. /Përshtati Pamfleti nga Foreign Policy/