Nga Luka Petroviç
Reforma gjyqësore për shumë vende post-socialiste është një proces i vazhdueshëm. Rënia e Bashkimit Sovjetik në vitin 1991 bëri që disa shtete të Evropës Lindore të nisin një rrugëtim drejt integrimit në BE, duke u përballur me presion të madh për t’u përshtatur me standarde më të rrepta të pavarësisë së gjyqësorit dhe sundimit të ligjit. Fushatat kundër korrupsionit janë bërë qendrore në këtë përpjekje, veçanërisht në Ballkan. Megjithatë, pyetja mbetet: “Si mund qeveritë të ndjekin penalisht korrupsionin në mënyrë agresive, duke ruajtur njëkohësisht sistemet demokratike të drejtësisë?”
Presioni u rrit ndjeshëm në shkurt të vitit 2018, kur u miratua Strategjia e BE-së për Ballkanin Perëndimor. Kjo e shtoi presionin përmes futjes së nismave gjithëpërfshirëse për sundimin e ligjit. Filluan reforma rajonale në drejtësi, me përpjekje për krijimin e strukturave të specializuara kundër korrupsionit që morën rolin kryesor, ndërsa ndryshimet strukturore gjyqësore në çdo vend shpesh janë shoqëruar me përpjekje kundër korrupsionit të inkurajuara nga BE-ja. Qëllimi i këtyre përpjekjeve ka qenë çrrënjosja e rrjeteve të rrënjosura shfrytëzuese. Megjithatë, një vështrim i përgjithshëm i këtyre proceseve tregon se reforma shpesh mund të krijojë çekuilibra të rinj.
Rasti i Shqipërisë është një shembull. Ka pasur një kohë kur Tirana përshkruhej si një lidere në procesin e anëtarësimit në BE. Vendi ndërmori një nga reformat më ambicioze të drejtësisë në rajon, me mbështetje të gjerë ndërkombëtare nga SHBA dhe BE, ku elementi kryesor i kësaj arkitekture të re kundër korrupsionit ishte Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), e krijuar në vitin 2019.
Duke theksuar shkallën e përfshirjes së aktorëve jashtë BE-së, ky institucion u krijua me ndihmën e USAID-it dhe Byrosë për Çështje Ndërkombëtare të Narkotikëve dhe Zbatimit të Ligjit (INL) të Departamentit Amerikan të Shtetit. Departamenti i Drejtësisë i SHBA-së (DOJ), përfshirë Zyrën për Zhvillimin, Asistencën dhe Trajnimin e Prokurorëve Jashtë Vendit (OPDAT) dhe Programin Ndërkombëtar për Asistencë në Trajnimin e Hetimeve Penale (ICITAP), gjithashtu luajtën role mbështetëse, duke krijuar një strukturë që i ngjan asaj të FBI-së.
SPAK synonte të forconte kapacitetet hetimore, duke mbështetur reformat më të gjera të sundimit të ligjit dhe mbikëqyrjen nga shoqëria civile. Ai u paraqit si një arritje historike që mund të përshpejtonte rrugën e vendit drejt anëtarësimit në BE. Megjithatë, SPAK është bërë gjithnjë e më shumë objekt debati. Duke pasur mekanizmat dhe buxhetet për të luftuar korrupsionin, sfida për Shqipërinë sot është si të sigurohet që metodat e përdorura të mbeten në përputhje me parimet e sundimit të ligjit.
Lufta kundër korrupsionit nuk jep rezultate të menjëhershme. Kërkohen përmbajtje institucionale dhe drejtësi procedurale. Shqetësimet janë rritur se kompetencat e gjera të dhëna prokurorëve kundër korrupsionit rrezikojnë të minojnë pikërisht këto garanci. Kongresmeni Keith Self ka vënë në dukje se reformat gjyqësore në Shqipëri kanë krijuar vonesa prej 8 deri në 15 vjetësh, një stok çështjesh që “minon sundimin e ligjit, besimin publik dhe procesin e rregullt ligjor”. Këto vonesa sistemike tregojnë se reformat institucionale nuk janë një zgjidhje e gjithanshme.
Një fushë veçanërisht shqetësuese është përdorimi i zgjeruar i paraburgimit, i cili zakonisht shërben si masë përjashtimore kur gjykatat vlerësojnë se ekziston rrezik real arratisjeje, ndërhyrjeje në hetim apo rrezik për sigurinë publike. Në Shqipëri, kjo masë po bëhet gjithnjë e më shumë një mjet rutinë i prokurorisë.
Rasti i kryetarit të Bashkisë së Tiranës, Erion Veliaj, ilustron këtë debat. Veliaj u ndalua nga SPAK mbi një vit më parë dhe deri më sot nuk janë ngritur akuza formale. Ai vazhdon të mbahet në paraburgim pa garanci, me një tjetër shtyrje në mars 2026, dhe i është ndaluar ushtrimi i detyrave të tij bashkiake. Ndalimi i tij, si dhe i zyrtarëve të tjerë të zgjedhur, krijon një dilemë në qeverisje.
Kur zyrtarët e zgjedhur mbahen për periudha të gjata pa u shpallur fajtorë, shërbimi publik pengohet dhe votuesit privohen nga përfaqësimi. Këshilli i Ministrave në Tiranë tentoi ta shkarkonte Veliajn pas tre muajsh paraburgim, por Gjykata Kushtetuese më vonë e riktheu në detyrë, duke vendosur se zyrtarët e zgjedhur nuk mund të hiqen nga posti vetëm për shkak të ndalimit.
Kontroversa të ngjashme janë shfaqur në Turqi, ku ndalimi dhe gjykimi i kryetarit të Bashkisë së Stambollit, Ekrem Imamoglu, është kritikuar si i motivuar politikisht. Në Bullgari, ndalimi i kryetarit të Bashkisë së Varnës, Blagomir Kotsev, shkaktoi protesta mbarëkombëtare. Edhe pse çdo rast duhet parë në kontekstin e vet politik, së bashku ato ilustrojnë një tension më të gjerë midis zbatimit të ligjit kundër korrupsionit dhe qeverisjes demokratike.
Një artikull i 20 nëntorit 2025 në Washington Post e përshkroi qasjen e Shqipërisë si një shembull të “ndjekjes penale të fortë”, ku theksi vihet te fakti se askush nuk duhet të jetë mbi ligjin. Megjithatë, formulimi i luftës kundër korrupsionit në këto terma rrezikon të ngatërrojë zbatimin agresiv me zbatimin e ligjshëm. Sistemet efektive të drejtësisë varen jo vetëm nga energjia e ndjekjeve penale, por edhe nga respektimi rigoroz i garancive procedurale, pa të cilat legjitimiteti i këtyre ndjekjeve vihet në dyshim.
Në rastin e Veliajt, për shembull, SPAK i ka ndaluar komunikimin me publikun. Kritika janë ngritur gjithashtu ndaj prokurorisë për shkelje të parimit të barazisë së armëve, një standard thelbësor gjyqësor sipas të cilit të gjitha palët duhet të kenë mundësi të barabarta procedurale, përfshirë aksesin në prova. Kështu vihet në pikëpyetje balanca e pushtetit midis prokurorëve, gjyqtarëve dhe të pandehurve në sistemin në zhvillim të drejtësisë në Shqipëri.
Varësia e Shqipërisë nga paraburgimi ka tërhequr kritika nga Departamenti Amerikan i Shtetit, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut dhe ekspertët e Kombeve të Bashkuara për parandalimin e torturës. Organizatat joqeveritare kanë paralajmëruar gjithashtu për çekuilibra strukturorë që i bëjnë gjyqtarët hezitues për të sfiduar prokurorët kundër korrupsionit.
Shqetësime janë ngritur edhe nga liderë rajonalë. Kryetarët e bashkive të rrjetit B40 të qyteteve të Ballkanit, që përfaqësojnë 76 bashki në rajon, së fundmi lëshuan një letër të përbashkët duke paralajmëruar për një “prirje të rrezikshme” që kërcënon demokracinë vendore. Duke iu referuar si Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut ashtu edhe raportit të Komisionit të Venecias të tetorit 2025, ata theksuan se paraburgimi i zyrtarëve të zgjedhur në detyrë duhet të mbetet një masë e fundit.
Sipas ligjit shqiptar, në përputhje me standardet mbizotëruese në BE dhe SHBA, ndalimi para gjykimit synohet të mbetet përjashtim. BE-ja, duke marrë parasysh ambiciet e Shqipërisë për anëtarësim, ka interes të qartë për këtë. Në të njëjtën kohë, SHBA nuk mund të distancohet thjesht nga një institucion që ndihmoi ta krijojë. Reformat e suksesshme gjyqësore duhet të gjykohen nga mënyra se si institucionet arrijnë të garantojnë përgjegjshmëri duke ruajtur liritë demokratike. Për Shqipërinë, sfida është të pajtojë nevojën për të luftuar korrupsionin e kahershëm me ruajtjen e një sistemi gjyqësor të hapur dhe të drejtë, të pranueshëm për komunitetin ndërkombëtar.
Artikulli origjinal: https://globalsecurityreview.com/can-the-balkans-fight-corruption-without-weakening-due-process/