Ka një përvjetor që rëndon më shumë se plumbi. Tashmë kanë kaluar 80 vjet nga Hiroshima. Koha kalon, por krateri mbetet. Dhe çdo “bombë” e përmendur pa mend e hap sërish atë plagë. Sepse Hiroshima nuk është vetëm një qytet, është një pikë kthese për njerëzimin.
Para saj, fizika ishte lojë, habi, bukuri. Pas saj, u kthye në frikë, faj dhe përgjegjësi.
Fizika lindi për të kuptuar si funksionon bota. Nga molla e Njutonit, te kuantet e Plankut, një dashuri për ligjet e padukshme të universit. Shkenca që ndërton ura për të kuptuar, u përdor për të ndërtuar armë që i shkatërruan ato ura.
Kur teoria u bë zjarr
Në Projektin “Manhattan”, fizikantët që ishin mësuar të punonin me simbole dhe grimca, përjetuan një ndjesi marramendjeje: kur teoria u bë zjarr, kur hipoteza krijoi një krater real. Disa u penduan. Disa kërkuan që bomba të hidhej në det, vetëm për qëllim demostrimi (83% e shkencëtarëve e mbështetën këtë). Por nuk ishin ata që vendosën.
Fizikanët patën vizionin. Politikanët, vullnetin. Ushtarakët, veprimin. Rezultati: një humnerë në besimin ndaj shkencës.
Dhe kur vë në lëvizje diçka që s’mund ta ndalosh më, përgjegjësia nuk humbet mes faqeve të librave.
6 gusht 1945, ora 8:15.
Një qytet zgjohet. Por jo të gjithë arrijnë ta pijnë kafen. Një ditë e kthjellët, qielli i pastër. Pastaj, një dritë e gabuar. Jo nga dielli, por nga dora e njeriut. “Little Boy” bie. Por nuk është fëmijë. Është një bombë me uranium, e projektuar nga mendjet më të ndritura, me një naivitet që tremb.
Dhjetëra mijëra të vdekur në Hiroshima dhe Nagasaki. Trupa të avulluar. Hije të mbetura në mure. Çelësa në bravë, por shtëpitë nuk ekzistojnë më.
Për herë të parë, njerëzimi pa çfarë ndodh kur fizika kuantike takohet me synimin për të vrarë.
Një zgjedhje, jo një gabim
Hiroshima nuk ishte gabim. Ishte zgjedhje. Një demonstrim i qartë që njeriu është në gjendje të shkatërrojë gjithçka, madje edhe veten, me saktësi matematikore.
Mushroom cloud-i nuk solli vetëm shkatërrim fizik. Ai ndryshoi kuptimin e vetë shkencës. Që atëherë, çdo formulë shoqërohet me pyetjen: “Çfarë përdorimi do t’i japim?”
Sot, e njëjta pyetje po ngrihet për inteligjencën artificiale.
Paradoksi grotesk: Bomba që shpëtoi jetën
Dhe këtu nis pjesa më groteske e historisë: ajo bombë që vrau qindra mijëra të pafajshëm, përfundimisht shpëtoi miliona gjatë Luftës së Ftohtë. Sepse pas Hiroshimës dhe Nagasakit, askush nuk guxoi ta përdorte më.
E ndërtuan. E testuan. E shfaqën. Por nuk e hodhën më. Sepse kur e ke ti dhe e kam edhe unë, dhe të dy jemi mjaftueshëm të çmendur… ndoshta rrimë të qetë.
E quajtën “shkatërrim i ndërsjellë i sigurt”, një emër i butë për një çmenduri të përbashkët.
Dhe ja ku jemi: prej 80 vitesh jetojmë në një ekuilibër të paqëndrueshëm, të mbajtur jo nga dialogu, por nga terrori. Bomba nuk është më vetëm armë, është kërcënim për të na mbajtur gjallë. Nuk është paqe. Është mbajtje fryme.
Kur emri i bombës shqiptohet me buzëqeshje
Sot, 80 vjet më pas, ende ka liderë që e përmendin “bombën atomike” me të njëjtën lehtësi si një pajisje të re shtëpiake. Trump e ka bërë disa herë, si president dhe më pas si “influencer i katastrofës”.
Putini e trajton si kafshë shtëpiake që mund ta mësojë të sulmojë.
Kim Jong-un e shëtit si tortë ditëlindjeje që shpërthen kur e do ai.
Dhe liderë të vegjël (që duan të bëhen të mëdhenj) e ëndërrojnë bombën siç ëndërroheshin motorët “Vespa” në vitet ’60.
Pse e bëjnë këtë? Sepse bomba ngjall frikë. Dhe frika është pushtet. Ta përmendësh, ta lëshosh nëpër gazeta, e pastaj ta fshehësh sërish, kjo është mënyra më e mirë për të kontrolluar botën. Të kujtojnë se dikush ka ende gishtin mbi buton. Që jemi të gjithë pengje. Që duhet të rrijmë urtë. Të mos shqetësojmë “shoferin”.
Një apel që vlen edhe sot
Në vitin 1955, Bertrand Russell dhe Albert Einstein shkruan një manifest. Jo me armë. Jo me shifra. Por me arsyen. Ata i bënë thirrje njerëzimit:
“Na pret përpara një progres i vazhdueshëm, nëse e duam, në lumturi, njohuri dhe mençuri. Apo do të zgjedhim vdekjen, vetëm sepse nuk dimë të zgjidhim mosmarrëveshjet tona? Ju bëjmë thirrje si qenie njerëzore: kujtoni njerëzimin tuaj dhe harroni gjithçka tjetër. Nëse e bëni këtë, rruga do të hapet drejt një parajse të re, nëse jo, ju pret rreziku i vdekjes universale.”
Edhe sot ia vlen ta firmosim këtë apel. Unë e bëj.
Çfarë kemi mësuar në 80 vjet?
Që shkenca mund të shpëtojë ose të shkatërrojë, varet nga dora që e përdor.
Që forca e vërtetë nuk matet me volumin e armëve, por me masën e njerëzores që kemi brenda vetes.
Dhe mbi të gjitha, që jo gjithçka që mund të bëjmë… duhet ta bëjmë.