Gati tetë dekada pas themelimit të Izraelit, krijimi i një shteti sovran palestinez mbetet çështja kyçe e konfliktit arabo-izraelit. Gjatë kësaj periudhe janë zhvilluar luftëra, janë nënshkruar marrëveshje paqeje dhe janë ndërmarrë nisma diplomatike, por kjo çështje themelore strategjike vazhdon të mbetet e pazgjidhur.
Sot, Arabia Saudite është në krye të përpjekjeve për krijimin e një shteti palestinez dhe arritjen e një marrëveshjeje të qëndrueshme paqeje me Izraelin. Angazhimi i saj u dëshmua edhe nga vendimi për të bashkësponsorizuar krijimin e Aleancës Globale për Zbatimin e Zgjidhjes me Dy Shtete në vitin 2024, e cila po zhvillon aktualisht takimin e saj në Romë. Mbreti Salman dhe Princi i Kurorës, Mohammed bin Salman, po vazhdojnë linjën e ndjekur nga monarkët sauditë ndër dekada. Për më shumë se gjysmë shekulli, mbretëria ka mbajtur një qëndrim të pandryshuar. Pyetja nuk ka qenë nëse paqja me Izraelin është e mundur, por nëse ekzistojnë kushtet politike që ajo të jetë gjithëpërfshirëse, legjitime dhe e qëndrueshme.
Në këtë kuadër, njohja e Izraelit dhe krijimi i një shteti sovran palestinez konsiderohen dy elemente të pandashme të së njëjtës zgjidhje. Asnjëri nuk synon t’i paraprijë tjetrit. Kjo doktrinë daton që nga koha e Mbretit Faisal, i cili e shndërroi të drejtën e palestinezëve për vetëvendosje në një shtyllë të politikës së sigurisë kombëtare të Arabisë Saudite. Pasardhësit e tij e ruajtën këtë parim, duke e përshtatur qasjen diplomatike me ndryshimet në rajon. Objektivi strategjik mbeti i njëjtë, edhe pse konteksti diplomatik evoluoi.
Plani Fahd i vitit 1981, i hartuar gjatë periudhës së Mbretit Fahd, e konkretizoi këtë doktrinë në një propozim formal paqeje, që kërkonte tërheqjen e Izraelit nga territoret arabe të pushtuara dhe njohjen e të drejtave kombëtare të palestinezëve. Dy dekada më vonë, Princi i Kurorës, e më pas Mbreti Abdullah, e zgjeroi të njëjtën logjikë strategjike përmes Iniciativës Arabe të Paqes të vitit 2002. Izraelit iu ofrua paqe e plotë dhe normalizim i marrëdhënieve me botën arabe në këmbim të tërheqjes nga territoret e pushtuara në vitin 1967 dhe krijimit të një shteti të pavarur palestinez.
Për rrjedhojë, udhëheqja aktuale saudite nuk trashëgon një debat të hapur politik, por një doktrinë strategjike tashmë të konsoliduar. Sfida e saj është të vlerësojë nëse rrethanat diplomatike të sotme mund të plotësojnë më në fund kushtet që kanë mbetur të pandryshuara për dekada.
Kjo vazhdimësi lidhet edhe me një çështje më të gjerë të legjitimitetit shtetëror. Për monarkinë saudite, mbështetja për shtetësinë palestineze nuk ka qenë vetëm pjesë e politikës së jashtme. Ajo është shndërruar në një nga shtyllat e legjitimitetit politik dhe fetar të mbretërisë, e lidhur ngushtë me rolin e monarkut si Kujdestar i Dy Xhamive të Shenjta dhe me pozitën historike të Arabisë Saudite në botën arabe dhe islame.
Administratat e njëpasnjëshme amerikane e kanë konsideruar pjesëmarrjen e Arabisë Saudite si hallkën vendimtare që mungon. Marrëveshjet e Abrahamit mund të zgjeroheshin edhe pa Riadin, por nuk mund të fitonin peshën e tyre të plotë strategjike pa përfshirjen e mbretërisë. Edhe administrata Trump e ka rikthyer normalizimin e marrëdhënieve mes Arabisë Saudite dhe Izraelit në qendër të diplomacisë së saj rajonale. Megjithatë, kjo nismë duhet parë në kontekstin e ri të krijuar pas 7 tetorit. Lufta në Gaza krijoi një realitet krejtësisht të ri diplomatik. Nismat e mëvonshme për armëpushim dhe krijimi i Bordit të Paqes sollën një kornizë që synon t’i japë fund konfliktit, të stabilizojë territorin dhe të nisë procesin e rindërtimit. Rëndësia e tyre nuk qëndron te zëvendësimi i një zgjidhjeje politike, por te krijimi i kushteve që një zgjidhje e tillë të bëhet e mundur.
Megjithatë, për mbretërinë saudite kërkesa themelore mbetet e pandryshuar: krijimi real dhe i pakthyeshëm i një shteti sovran palestinez. Ky qëndrim mbështetet në baza politike, fetare dhe ekonomike që përforcojnë njëra-tjetrën. Monarku nuk është vetëm kreu i shtetit, por edhe Kujdestar i Dy Xhamive të Shenjta, një rol që i jep autoritet fetar në të gjithë botën islame. Për këtë arsye, çdo vendim për njohjen e Izraelit do të kërkonte jo vetëm miratim politik, por edhe legjitimitet të gjerë fetar. Një legjitimitet i tillë nuk mund të mbështetej vetëm te premtimet për negociata në të ardhmen. Ai do të kërkonte krijimin konkret të një shteti sovran palestinez.
Pesha rajonale dhe ndërkombëtare e Arabisë Saudite e forcon më tej këtë qëndrim. Mbretëria është ekonomia më e madhe e botës arabe, duke përfaqësuar rreth një të tretën e prodhimit ekonomik të saj. Ajo është i vetmi vend arab anëtar i G20-ës, një nga fuqitë kryesore energjetike në botë dhe eksportuesi më i madh i naftës bruto. Gjithashtu, konsiderohet motori ekonomik i Lindjes së Mesme. Së bashku me statusin e saj fetar, këta faktorë u japin vendimeve saudite pasoja që shkojnë shumë përtej marrëdhënieve dypalëshe.
Pasojat do të shtriheshin edhe përtej vetë mbretërisë. Disa shtete të rëndësishme arabe, përfshirë Libanin, Sirinë, Irakun dhe Algjerinë, ende nuk e kanë njohur Izraelin. Vendimet e tyre janë sovrane, por një marrëveshje saudito-izraelite e mbështetur mbi krijimin e shtetit palestinez do ta ndryshonte ndjeshëm mjedisin politik në të cilin merren këto vendime. Libani është një shembull domethënës. Uashingtoni po e nxit Bejrutin të ecë drejt vendosjes së marrëdhënieve zyrtare me Izraelin, si pjesë e përpjekjeve për stabilizimin e kufirit mes dy vendeve. Megjithatë, kostoja politike e brendshme e një hapi të tillë do të ishte krejt tjetër pas një marrëveshjeje të mbështetur nga Arabia Saudite dhe të bazuar në krijimin e shtetit palestinez, sesa para arritjes së saj.
E njëjta logjikë vlen edhe për botën myslimane në tërësi. Vende me ndikim si Pakistani, Indonezia, Bangladeshi dhe Malajzia nuk e kanë njohur Izraelin, pasi çështja palestineze mbetet ende e pazgjidhur. Një marrëveshje e pranuar nga Kujdestari i Dy Xhamive të Shenjta dhe e shoqëruar me krijimin e një shteti palestinez do t’i vinte këto qeveri përballë nevojës për të rishikuar qëndrimet e tyre. Një zhvillim i tillë do të hiqte pengesat kryesore politike dhe fetare që deri tani kanë penguar një rishqyrtim të kësaj çështjeje. Pikërisht kjo e dallon Arabinë Saudite nga Marrëveshjet e mëparshme të Abrahamit. Përfshirja e saj do të ishte cilësisht e ndryshme dhe jo vetëm më e madhe në përmasa, pasi do të kishte peshë politike, ekonomike dhe fetare në të gjithë botën arabe dhe myslimane.
Mbetet e paqartë nëse procesi aktual diplomatik do të arrijë deri në këtë pikë. Izraeli, palestinezët, Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Evropian dhe disa vende të rajonit kanë secili një rol të domosdoshëm. Megjithatë, vendimi përfundimtar i takon Mbretit Salman dhe Princit të Kurorës, Mohammed bin Salman. Brenda doktrinës strategjike që kanë trashëguar, krijimi i shtetit palestinez dhe njohja e Izraelit nuk shihen si hapa që pasojnë njëri-tjetrin, por si dy angazhime paralele. Asnjëri nuk mund të fitojë legjitimitet të qëndrueshëm pa tjetrin./Përshtati “Pamfleti” nga “Al Jazeera”
