Një marrëveshje civile për energjinë bërthamore mes Shteteve të Bashkuara dhe Arabisë Saudite, e negociuar për më shumë se dy dekada, u përball me pasiguri vetëm pak orë pasi u nënshkrua, pas ndërhyrjes së presidentit Donald Trump, i cili vendosi kushte të reja për zbatimin e saj.
Të mërkurën pasdite, në selinë e Departamentit amerikan të Energjisë në Uashington, Sekretari i Energjisë Chris Wright dhe homologu i tij saudit, i lidhur përmes videokonference nga Riadi, nënshkruan marrëveshjen pas muajsh vonesash. Ceremonia u zhvillua me flamujt e të dy vendeve në skenë dhe u paraqit si një moment historik në bashkëpunimin energjetik mes SHBA-së dhe Arabisë Saudite.
Sipas CNN, marrëveshja përmbushte pjesën më të madhe të kërkesave të Arabisë Saudite.
Megjithatë, të enjten në mëngjes, Trump deklaroi në rrjetin e tij social Truth Social se marrëveshja do të hynte në fuqi vetëm nëse Arabia Saudite do t’u bashkohej Marrëveshjeve të Abrahamit, iniciativa e nisur gjatë mandatit të tij të parë që çoi në normalizimin e marrëdhënieve diplomatike mes Izraelit dhe disa vendeve arabe.
Trump gjithashtu mohoi se marrëveshja lejonte pasurimin e uraniumit në territorin saudit.
Pakënaqësi brenda Shtëpisë së Bardhë
Sipas burimeve të CNN, Trump ishte i pakënaqur që ceremonia e nënshkrimit ishte organizuar pa e informuar paraprakisht se do të bëhej publike.
Pakënaqësia e tij u shtua pas kritikave të ekspertëve të sigurisë bërthamore dhe mediave konservatore, përfshirë Fox News dhe faqen editoriale të Wall Street Journal, të cilat vunë në pikëpyetje arsyen pse marrëveshja u nënshkrua pa u lidhur me normalizimin e marrëdhënieve mes Arabisë Saudite dhe Izraelit.
Dy burime të informuara thanë për CNN se edhe negociatorët amerikanë të çështjeve bërthamore u befasuan nga kushti i ri i vendosur nga Trump, pasi ai nuk kishte qenë pjesë e negociatave.
Përplasje mes Shtëpisë së Bardhë dhe Departamentit të Energjisë
Ndërsa konfuzioni u rrit, zyrtarë të Shtëpisë së Bardhë ia atribuuan përgjegjësinë Departamentit të Energjisë.
Sipas një burimi, Shtëpia e Bardhë kishte kërkuar që marrëveshja të mos prezantohej publikisht të mërkurën, por Sekretari Chris Wright vazhdoi me ceremoninë dhe dha edhe një intervistë për Fox Business.
Disa ndihmës të Trump argumentuan se marrëveshja nuk ishte përfundimtare, pasi dokumentacioni i nevojshëm për Kongresin ende nuk ishte dërguar. Burimet thanë se presidenti dhe një pjesë e stafit të tij të lartë ishin të zemëruar për publikimin e parakohshëm të saj.
Zëdhënësja e Shtëpisë së Bardhë, Taylor Rogers, deklaroi se administrata ka qenë gjithmonë në një linjë të përbashkët.
“Marrëveshja civile bërthamore mes Shteteve të Bashkuara dhe Arabisë Saudite është e kushtëzuar me anëtarësimin e Arabisë Saudite në Marrëveshjet e Abrahamit, të cilat do të ndihmojnë në sjelljen e paqes së qëndrueshme në Lindjen e Mesme.”, tha Rogers.
Nga ana tjetër, Departamenti i Energjisë hodhi poshtë pretendimet për mungesë koordinimi.
Zëdhënësi Ben Dietderich tha se negociatat dhe shpallja e marrëveshjes ishin koordinuar ngushtë me Shtëpinë e Bardhë dhe Departamentin e Shtetit, duke i cilësuar raportimet për të kundërtën si “lajme të rreme”.
Marrëveshja shkakton reagime edhe në konferencën për shtyp. Çështja dominoi konferencën për shtyp të Shtëpisë së Bardhë të enjten.Zëdhënësja Karoline Leavitt, e pyetur pse kushti për Marrëveshjet e Abrahamit nuk ishte përfshirë në njoftimin e së mërkurës, u përgjigj se Trump është “negociatori përfundimtar” dhe se ky objektiv ka qenë gjithmonë pjesë e politikës së tij.
Reagimi në Arabinë Saudite
Sipas CNN, deklarata e Trump surprizoi edhe autoritetet saudite.
Në variantin fillestar të marrëveshjes nuk ishte përfshirë kërkesa për normalizimin e marrëdhënieve me Izraelin. Për më tepër, dokumenti parashikonte që Arabia Saudite të mund të pasuronte uranium në territorin e saj pasi të plotësonte disa kushte, ndërsa kufizonte kompetencat e Agjencisë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA) për të inspektuar objekte të dyshuara si sekrete.CNN njoftoi se ka kërkuar koment nga ambasada saudite në Uashington.
Një proces negociues që zgjati pothuajse 20 vjet
SHBA-ja dhe Arabia Saudite kishin shpallur qëllimin për të bashkëpunuar në energjinë bërthamore rreth dy dekada më parë.
Në tetor të vitit të kaluar, Chris Wright dhe homologu i tij saudit arritën një marrëveshje paraprake dhe lëshuan një deklaratë të përbashkët.
Administrata Trump më pas paraqiti një raport për Kongresin për të kërkuar përjashtim nga disa kërkesa procedurale, pasi marrëveshja nuk detyronte Arabinë Saudite të nënshkruante Protokollin Shtesë të Agjencisë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike, një mekanizëm që forcon kontrollin mbi aktivitetet bërthamore.
Megjithatë, sipas CNN, marrëveshja mbeti për muaj të tërë në pritje të miratimit përfundimtar nga Trump. Burimet thanë se vonesat lidhen me shqetësimet për konfliktin me Iranin dhe frikën se Kongresi mund ta kundërshtonte.
Zyrtarët e Departamentit të Energjisë besonin se kishin marrë miratimin e presidentit javën e kaluar dhe nisën planin për publikimin e marrëveshjes. Megjithatë, një burim tjetër tha se Trump kishte miratuar vetëm një version paraprak dhe jo finalizimin apo shpalljen publike.
Kritika nga ekspertët
Reagimet e para nga ekspertët e mosshpërndarjes së armëve bërthamore ishin kryesisht negative.
Ata shprehën shqetësim për lejimin e pasurimit të uraniumit në Arabinë Saudite dhe për mungesën e angazhimit ndaj standardeve shtesë të mbikëqyrjes së IAEA-së.
Mbështetësit e marrëveshjes argumentuan se ajo do t’i sillte përfitime ekonomike SHBA-së dhe do të rriste ndikimin amerikan mbi standardet saudite të sigurisë bërthamore, duke shmangur afrimin e Riadit me Kinën ose Rusinë.
Administrata amerikane mbrojti marrëveshjen, duke deklaruar se ajo respekton standardet më të larta të sigurisë bërthamore dhe të mosshpërndarjes së armëve.
Dyshime për ndikim izraelit
Pas ndryshimit të qëndrimit të Trump, disa persona pranë administratës dyshuan se kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu mund të kishte ndërhyrë për të ndikuar në marrëveshje.
Dy burime izraelite thanë për CNN se Netanyahu dëshironte që marrëveshja të lidhej me normalizimin e marrëdhënieve mes Arabisë Saudite dhe Izraelit ose, të paktën, të përfshinte përparim në këtë drejtim.
Megjithatë, Shtëpia e Bardhë deklaroi se Trump dhe Netanyahu nuk kishin zhvilluar bisedë përpara njoftimit dhe se presidenti amerikan thjesht kishte përsëritur një qëndrim që e ka mbajtur prej kohësh.
Sipas burimeve të CNN, reagimet kritike në mediat konservatore ndikuan në vendimin e Trump për të bllokuar marrëveshjen në formën aktuale.
Wall Street Journal shkroi se administrata Biden kishte planifikuar bashkëpunimin bërthamor si shpërblim vetëm në rast se Arabia Saudite do të pranonte të normalizonte marrëdhëniet me Izraelin dhe vuri në pikëpyetje arsyen pse administrata Trump po e ofronte këtë marrëveshje pa atë kusht.Edhe drejtues të Fox News shprehën habi.Brian Kilmeade tha se gjatë administratës Biden një marrëveshje e tillë ishte diskutuar, por ishte kushtëzuar me Marrëveshjet e Abrahamit.
Edhe ish-zëdhënësja e Shtëpisë së Bardhë gjatë mandatit të parë të Trump, Kayleigh McEnany, ngriti pyetjen nëse normalizimi me Izraelin ishte lënë jashtë marrëveshjes.
Administrata Biden kishte zhvilluar negociata intensive me Arabinë Saudite për një marrëveshje bërthamore që do të shoqërohej me normalizimin e marrëdhënieve me Izraelin.
Megjithatë, sulmet e Hamasit ndaj Izraelit më 7 tetor 2023 dhe lufta që pasoi në Gaza ndërprenë përparimin e këtyre bisedimeve.
Që atëherë, princi i kurorës Mohammed bin Salman ka deklaruar publikisht se Arabia Saudite nuk do të vendosë marrëdhënie diplomatike me Izraelin pa një rrugë të besueshme drejt krijimit të një shteti palestinez.
Megjithatë, Trump e riktheu këtë kusht me postimin e tij në rrjetet sociale të enjten në mëngjes.Zëdhënësja Karoline Leavitt deklaroi se presidenti nuk kishte zhvilluar bisedë me princin Mohammed bin Salman para ose pas njoftimit dhe shtoi se administrata amerikane do të vazhdojë diskutimet me Arabinë Saudite mbi këtë çështje.
