Nga Albatros Rexhaj
Në Tiranë qarkullon një shpjegim i rehatshëm: Edi Rama qëndron në pushtet sepse Sali Berisha nuk është në gjendje ta rrëzojë. Në variantin më elegant, kjo kthehet në teori për një “ekuilibër të heshtur”, një teatër i domosdoshëm që mban të dyja palët në lojë. Është një tregim i këndshëm për t’u rrëfyer në studio dhe për t’u botuar në ese. Problemi është se bie ndesh me një fakt të thjeshtë: katër mandate radhazi nuk mund të shpjegohen me teatër. Ato janë, para së gjithash, produkt i votës.
Shpjegimet kundërfaktuale, “po të kishte opozitë të vërtetë,” janë tërheqëse sepse nuk mund të falsifikohen. Por politika reale matet me rezultate të vëzhgueshme. Rezultati që nuk mund të anashkalohet është ky: një elektorat që, pavarësisht pakënaqësive, i ka dhënë vazhdimësi qeverisjes. Kjo nuk e bën qeverinë të pagabueshme; e bën shpjegimin më kompleks se sa një marrëveshje e imagjinuar mes dy kundërshtarëve.
Kjo nuk do të thotë se nuk ka kritika. Ato ekzistojnë dhe artikulohen vazhdimisht. Por paralelisht ekzistojnë edhe fakte që nuk zhduken nga tabloja: rritje e fortë e turizmit, investime të dukshme urbane, hapja e klasterave në procesin e integrimit europian. Nëse këto do të ishin iluzion, nuk do të mjaftonin për të prodhuar përsëritje elektorale. Nëse kritikat do të ishin gjithë historia, ato do ta kishin rrëzuar tashmë pushtetin.
Këtu teoria e “teatrit” fillon të lëkundet. Nëse do të ekzistonte një kartel i mirëkuptuar për të ruajtur status quo-në, do të prisnim dy gjëra: mungesë goditjesh reale dhe, në një moment, rotacion të menaxhuar. Por realiteti institucional nuk është kaq i rrafshët. SPAK ka hapur çështje ndaj figurave të rëndësishme të mazhorancës. Këto procese mund të debatohen për thellësi dhe ritëm, por ekzistenca e tyre e bën të vështirë për t’u mbajtur seriozisht tezën se gjithçka është skenë e kontrolluar. Një teatër i përsosur nuk prodhon dosje të pakëndshme për protagonistët e tij.
Shpjegimi më bindës është më pak romantik. Ai ka të bëjë me një kombinim faktorësh që zakonisht përmblidhen me një fjali të thjeshtë: performancë e perceptuar dhe mungesë alternative bindëse. Qeverisja ka prodhuar mjaftueshëm shenja të dukshme për një pjesë të elektoratit, rrugë, qytete, turizëm, për të krijuar një ndjenjë drejtimi. Në të njëjtën kohë, opozita nuk ka prodhuar një projekt që të përkthehet në besim elektoral të qëndrueshëm. Këto dy shtresa, së bashku, shpjegojnë më shumë se çdo teori për marrëveshje të fshehta.
Ka edhe një aspekt tjetër që shpesh anashkalohet: mënyra si prodhohen shpjegimet. Një pjesë e diskursit komentues në Tiranë vjen nga aktorë që ndikojnë debatin, por nuk e përkthejnë atë në mbështetje elektorale. Kur ky hendek shfaqet, tundimi është ta mbushësh me një narrativë që e zhvendos shkakun te “të tjerët”: një kartel, një pazar, një teatër. Është një shpjegim elegant për mungesën e ndikimit, por jo domosdoshmërisht një përshkrim i saktë i realitetit.
Kjo nuk e shfajëson qeverinë dhe nuk e dënon automatikisht opozitën. Thjesht e vendos debatin në terrenin e duhur: te faktet që mund të verifikohen dhe te mekanizmat që mund të maten. Në këtë terren, teza që redukton gjithçka në dobësinë e një individi bie. Po ashtu bie edhe e kundërta e saj, që e përkthen çdo fitore në “dashuri” të pastër elektorale. Vota është më e ftohtë se kaq; ajo është një zgjedhje relative mes alternativave që ekzistojnë realisht.
Në fund, pyetja nuk është nëse një lider i opozitës duhet të ndryshojë për të prodhuar ndryshim. Pyetja është nëse sistemi politik, në tërësi, prodhon një alternativë që bind. Deri atëherë, vazhdimësia nuk është paradoks. Është rezultati i një balance të parashikueshme ku njëra palë ofron mjaftueshëm për të fituar, dhe pala tjetër jo mjaftueshëm për ta rrëzuar. Në politikë, kjo shpesh është e mjaftueshme.