Nga Luan Rama
Kur George Orwell i dha botës romanin e tij të famshëm “1984” (botuar më 1949), ai përshkroi një shoqëri totalitare ku çdo lëvizje e qytetarëve monitorohej nga shteti. Sigurisht, Orwell-i nuk e kishte imagjinuar që, gati tetëdhjetë vjet më vonë, kjo ide do t’i shërbente John de Mol, producentit holandez që krijoi reality show-n e parë me fokus vëzhgimin e njerëzve në jetën e tyre të përditshme: Big Brother.
Ky format, që tani transmetohet edhe në Shqipëri si Big Brother VIP Albania, është një nga spektaklet televizive më të ndjekura. Ai ofron një shembull të qartë se si televizioni në shoqëritë moderne nuk është thjesht një mjet argëtimi: ai është një aktor i rëndësishëm që formëson perceptimet, sjelljet dhe vlerat e individëve dhe të grupeve shoqërore.
Televizioni në shoqëritë moderne është bërë një aktor i rëndësishëm që ndikon në mënyrën se si e kuptojmë dhe interpretojmë botën rreth nesh.
Në ekran nuk shfaqet vetëm realiteti, por një version i tij i përzgjedhur dhe i paketuar për konsum publik. Ajo që shoqëria sheh vazhdimisht, me kalimin e kohës fillon dhe konsiderohet normale.
Spektakle si Big Brother VIP Albani, janë ndoshta shembulli më i qartë i këtij mekanizmi.
Në sipërfaqe ato paraqiten si programe argëtimi, si eksperimente sociale apo si formate televizive që zbulojnë karakterin njerëzor në kushte izolimi. Por në thelb ato funksionojnë sipas një logjike shumë më të thjeshtë: prodhimin e spektaklit përmes konfliktit, tensionit dhe reagimit impulsiv.
Ideja e “VIP-it”, në kuptimin e saj fillestar, lidhej me njerëz që kishin arritur diçka të veçantë në jetën publike. Artistë, sportistë, intelektualë apo figura që kishin kontribuar në kulturë, në mendim apo në shoqëri. Por me kalimin e kohës ky koncept është zbrazur nga përmbajtja e tij. Në shumë raste, titulli “VIP” nuk lidhet më me meritën, por me dukshmërinë. Mjafton të jesh i pranishëm në ekran, të prodhosh zhurmë, të krijosh konflikt dhe fama vjen si pasojë e vetvetishme.
Në këtë pikë lind një paradoks i thellë kulturor: televizioni që duhej të promovonte modele frymëzuese, gjithnjë e më shpesh prodhon modele të banalitetit.
Kamera nuk qëndron gjatë te reflektimi, te mendimi apo te dialogu i matur. Ajo që tërheq vëmendjen është zënka, sherri, provokimi, ofendimi, momenti kur debati bie në nivelin më të ulët të mundshëm.
Kjo nuk është rastësi. Industria televizive funksionon mbi ekonominë e vëmendjes. Në një botë ku publiku bombardohet nga informacioni, programet duhet të garojnë për sekonda vëmendjeje. Dhe në këtë garë, emocionet e forta dhe konfliktet e drejtpërdrejta janë më të lehta për t’u konsumuar sesa mendimi i thellë.
Argumenti kërkon përqendrim.
Reflektimi kërkon kohë. Debati kërkon kulturë.
Ndërsa konflikti banal kërkon vetëm një kamerë dhe disa individë të vendosura në të njëjtën hapësirë.
Në këtë kuptim, reality show-t nuk janë vetëm programe televizive. Ato janë eksperimente sociale mbi kufijtë e durimit kulturor të publikut. Ato testojnë se sa larg mund të shkojë spektakli para se publiku të lodhet prej tij. Dhe shpesh rezultati i këtij eksperimenti është i qartë: kufijtë janë shumë më të ulët nga sa mund të imagjinonim.
Një moment që e bëri këtë realitet edhe më të dukshëm ishte një test i thjeshtë pyetjesh që iu bë banorëve të Big Brother VIP Albania. Pyetje elementare të kulturës së përgjithshme, të cilat në çdo sistem normal arsimor as do të konsideroheshin pjesë minimale e formimit intelektual, mjaftuan të shpërfaqnin më shumë se sa injorancën e banorëve, një realitet të trishtë e të dhimbshëm të nivelit të formimit kulturor të një pjese të shoqërisë tonë.
Ky episod nuk është thjesht një moment televiziv që prodhon habi apo të qeshura. Ai është një simptomë shumë më e thellë. Ai na detyron të pyesim veten se çfarë ka ndodhur me sistemin tonë arsimor dhe me vetë idenë e formimit intelektual. Kur njerëz që mbajnë diploma universitare nuk arrijnë të përgjigjen në pyetje kaq elementare të kulturës kombëtare ( si përshembull të mos dish se sa vite ka një shekull ose se Ismail Kadare është autori i romanit “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” apo se “Lahuta e Malësisë” është vepër e At Gjergj Fishtës!), problemi nuk është më individual; ai bëhet institucional. Në shumë raste, sistemi ynë arsimor duket se prodhon më shumë diploma për idiotë sesa njerëz që mësojnë dije dhe kulturë.
Në këtë mënyrë krijohet një paradoks i rrezikshëm: njerëz që formalisht janë të arsimuar, por që në praktikë kanë një horizont kulturor të varfër.
Por ndoshta problemi më shqetësuese nuk është pse këta njerëz nuk dinë të përgjigjen në pyetje kaq elementare. Problemi i vërtetë është pse ata nuk ndjejnë asnjë grimë turp për këtë.
Dikur, injoranca ishte një gjendje që njeriu përpiqej ta kapërcente; sot, në shumë raste, ajo ekspozohet pa asnjë ndrojtje. Kjo ndodh sepse turpi është një produkt i kulturës: ai ekziston vetëm aty ku dija vlerësohet. Kur një shoqëri fillon të admirojë famën më shumë se dijen dhe dukshmërinë më shumë se përmbajtjen, atëherë edhe turpi fillon të zhduket. Në një botë ku kamera shpërblen zhurmën dhe jo mendimin, injoranca nuk ndihet më e kërcënuar; përkundrazi, ajo shpesh gjen hapësirë për t’u shndërruar në spektakël.
Subjekti i vërtetë i këtij fenomeni nuk janë vetëm personazhet që shfaqen në ekran. Ata janë thjesht pjesëmarrësit e një skene. Subjekti i vërtetë është publiku.
Sepse pyetja më e rëndësishme nuk është pse disa njerëz sillen në mënyrë të caktuar para kamerave. Pyetja është pse miliona njerëz ndalen për t’i parë. Çfarë na tërheq në këtë spektakël? A është thjesht kurioziteti për jetën e të tjerëve, apo është edhe një formë e fshehtë ngushëllimi kolektiv – ideja se dobësitë tona duken më të vogla kur i shohim të ekspozuara në ekran?
Filozofi francez Guy Debord në veprën e tij Shoqëria e Spaktaklit ( The Society of the Spectacle), paralajmëronte pikërisht këtë fenomen: në shoqëritë moderne, realiteti gjithnjë e më shumë zëvendësohet nga spektakli. Ajo që dikur ishte përjetim i drejtpërdrejtë i jetës, kthehet në një seri imazhesh që konsumohen në distancë.
Në një shoqëri të tillë, gjithçka mund të bëhet spektakël, madje edhe vetë rënia e standardeve kulturore.
Dhe këtu qëndron ironia më e madhe e epokës sonë mediatike. Injoranca që dikur do të ishte arsye për turp, sot mund të shndërrohet në kapital publik. Sa më impulsiv të jesh, sa më konfliktual të shfaqesh, aq më shumë kamera të ndjekin. Dhe sa më shumë kamera të ndjekin, aq më shumë rritet iluzioni i rëndësisë.
Por rëndësia dhe dukshmëria nuk janë e njëjta gjë.
Një shoqëri që fillon t’i ngatërrojë këto dy gjëra rrezikon të hyjë në një fazë ku fama bëhet zëvendësim për meritën dhe spektakli për mendimin. Në këtë pikë, televizioni nuk është më vetëm një medium argëtimi; ai bëhet një fabrikë që prodhon modele sjelljeje për publikun.
Nëse këto modele janë agresiviteti, banaliteti dhe arroganca, atëherë nuk duhet të habitemi kur ato fillojnë të shfaqen edhe jashtë ekranit.
Në fund të fundit, problemi nuk është vetëm te ata që hyjnë në shtëpinë e spektaklit. Ata janë thjesht personazhe të një skene të ndërtuar për të prodhuar zhurmë. Problemi i vërtetë fillon kur një shoqëri fillon ta konsumojë këtë zhurmë si kulturë dhe ta pranojë banalitetin si formë normale argëtimi.
Sepse nëse televizioni është një pasqyrë e shoqërisë, atëherë ajo që shfaqet në ekran nuk është vetëm shfaqja e disa personazheve të izoluar për disa javë. Është një portret kolektiv i një kulture që, ndonjëherë pa e kuptuar, fillon të duartrokasë pikërisht atë që dikur do ta kishte refuzuar.
Dhe ndoshta pyetja më e pakëndshme që duhet t’i bëjmë vetes është kjo:
a po e shikojmë këtë spektakël sepse na argëton, apo sepse në mënyrë të pavetëdijshme po shohim një reflektim të vetvetes?
Sepse nëse ekrani është një pasqyrë, atëherë ajo që na shqetëson në të mund të mos jetë vetëm shfaqja. Mund të jetë edhe reflektimi ynë brenda saj.
Kur ekrani shpërblen injorancën dhe shoqëria e pranon atë si spektakël, atëherë turpi nuk zhduket vetëm tek individët, ai zhduket tek ne të gjithë.